Szympansy używają patyków, by wyciągać termity z gniazd, i kamieni, by rozłupywać orzechy — same wymyślają takie sposoby i uczą ich młode. Porozumiewają się mimiką, gestami i wieloma dźwiękami.

Żyją w zżytych grupach, w których pomagają sobie, bawią się i iskają nawzajem. Młode szympansy przez wiele lat uczą się od dorosłych, zupełnie jak dzieci.

Szympans ma krępe, muskularne ciało pokryte czarnym owłosieniem, z wyjątkiem twarzy, dłoni i stóp, które są nagie i ciemne, choć u młodych osobników twarz bywa jaśniejsza i ciemnieje z wiekiem. Ramiona są dłuższe od nóg, co ułatwia poruszanie się zarówno po ziemi na knykciach, jak i wśród gałęzi.

Twarz jest ruchoma i wyrazista, z wystającymi łukami brwiowymi i dużymi uszami. Kciuk dłoni jest w pełni przeciwstawny, podobnie jak u człowieka, co pozwala szympansowi precyzyjnie chwytać i manipulować drobnymi przedmiotami, w tym narzędziami.

Bonobo, zwany też szympansem karłowatym, jest blisko spokrewnionym, ale osobnym gatunkiem — ma smuklejszą sylwetkę, ciemniejszą twarz od urodzenia i wyraźnie bardziej pokojowe, oparte na współpracy zachowania społeczne niż szympans zwyczajny.

Goryl jest znacznie większy i cięższy od szympansa, porusza się wolniej i żywi się niemal wyłącznie roślinami, podczas gdy szympans jest wszystkożerny i regularnie poluje na małe zwierzęta, w tym na inne małpy.

Szympans dzieli z człowiekiem około dziewięćdziesięciu ośmiu procent materiału genetycznego, co czyni go naszym najbliższym żyjącym krewnym obok bonobo. Mimo to różnice w budowie mózgu i zdolnościach poznawczych między obu gatunkami pozostają ogromne.

Zdolność do wykonywania i przekazywania narzędzi różni się między poszczególnymi populacjami szympansów w naturze — jedna grupa może używać kamieni do rozłupywania orzechów, a sąsiednia, żyjąca w podobnym lesie, tej umiejętności nie zna, co badacze uznają za przejaw kultury przekazywanej z pokolenia na pokolenie.

Szympansy są dziś zagrożone głównie przez wycinkę lasów, kłusownictwo na mięso oraz handel młodymi zwierzętami odławianymi po zabiciu matek. Badania nad zachowaniami szympansów w naturze, prowadzone od dziesięcioleci, znacząco zmieniły naukowe rozumienie tego, czym różni się człowiek od innych zwierząt.