Jeleń szlachetny

Jeleń szlachetny to jeden z największych dzikich ssaków polskich lasów. Dorosłe samce, byki, noszą okazałe, rozgałęzione poroże, które zrzucają i odbudowują każdego roku.

Jesienią rozbrzmiewa rykowisko — byki potężnym rykiem nawołują i odstraszają rywali. Jelenie żyją w stadach i pasą się głównie o świcie i o zmierzchu.

Latem sierść jelenia jest rudobrunatna i krótka, a zimą staje się szarobura, gęsta i wyraźnie dłuższa. Na zadzie widnieje jasne pole nazywane lustrem, dobrze widoczne z tyłu — pomaga zwierzętom trzymać się razem, gdy stado ucieka przez las.

Poroże noszą wyłącznie samce. Rośnie ono na stałych wyrostkach czaszki i przez cały okres wzrostu pokryte jest ukrwioną skórą zwaną scypułem, którą byk później wyciera o krzewy i drzewka. Liczba odnóg rośnie z wiekiem, ale nie odpowiada dokładnie liczbie lat.

Sarna to osobny gatunek, a nie samica jelenia. Jest znacznie mniejsza, ma krótkie, proste poroże z niewielką liczbą odnóg, białe lustro w kształcie serca i praktycznie niewidoczny ogon. Samica jelenia, czyli łania, jest od sarny wielokrotnie większa.

Z danielem myli się go częściej i tu rozstrzyga kształt poroża: u daniela górna część jest spłaszczona w łopatę, a u jelenia szlachetnego pozostaje rozgałęziona na okrągłe odnogi. Daniel ma też wyraźne białe cętki na letniej sierści i długi, czarno obrzeżony ogon.

Rykowisko, czyli jesienny okres godowy, jest w polskich lasach zjawiskiem, na które organizuje się dziś wyprawy z przewodnikiem. Ryk byka niesie się na kilometry i służy zarówno przywabianiu łań, jak i ocenie sił rywala — dwa byki często rozstrzygają spór samym głosem, bez walki.

Poroże zrzucane jest co roku, zimą lub wczesną wiosną, i szybko znika z lasu: zjadają je gryzonie i inne zwierzęta, dla których jest cennym źródłem wapnia i minerałów. Zbieranie zrzutów bywa uregulowane przepisami, bo w wielu miejscach należą one do zarządcy terenu.

Jeleń jest w Polsce zwierzęciem łownym o dużym znaczeniu gospodarczym i jednocześnie źródłem konfliktów, bo zgryzanie młodych drzewek i spałowanie kory powoduje straty w uprawach leśnych. Wpływ na to ma także brak dużych drapieżników na wielu terenach oraz dokarmianie zwierząt zimą.