W ciągu dnia hipopotamy chłodzą się w rzekach i jeziorach — na powierzchni widać tylko ich oczy, uszy i nozdrza. Dopiero wieczorem wychodzą na ląd, żeby paść się na trawie.

Choć wyglądają niezdarnie, potrafią być bardzo szybkie i groźne, gdy bronią terenu. Ich skóra wydziela czerwonawą, oleistą ciecz, która działa jak naturalny krem z filtrem przeciwsłonecznym.

Oczy, uszy i nozdrza hipopotama leżą niemal w jednej linii na wierzchu głowy — dzięki temu zanurzone zwierzę widzi, słyszy i oddycha, wystawiając ponad wodę tylko wąski pas. Nozdrza domykają się przy zanurzeniu, a uszy potrafią się złożyć.

Skóra jest niemal naga, bardzo gruba i pozbawiona gruczołów potowych, za to wydziela oleistą, czerwonawą ciecz. Kły w dolnej szczęce rosną przez całe życie i u dorosłych samców osiągają imponującą długość, ostrząc się nawzajem o zęby szczęki górnej.

Hipopotam karłowaty, żyjący w lasach Afryki Zachodniej, jest znacznie mniejszy i inaczej zbudowany: ma oczy osadzone bardziej z boku głowy, bardziej zaokrąglony grzbiet i spędza w wodzie mniej czasu. To osobny gatunek, a nie młode zwierzę.

Mimo wyglądu hipopotamy nie są krewnymi świń ani nosorożców. Ich najbliżsi żyjący krewni to walenie — wieloryby i delfiny. Wspólne cechy widać w budowie ucha i w braku gruczołów łojowych oraz owłosienia.

Hipopotam uchodzi za jedno z najniebezpieczniejszych dużych zwierząt Afryki. Nie poluje na ludzi, ale zaciekle broni odcinka rzeki i drogi powrotu z pastwiska do wody. Wywrócenie łodzi, która znajdzie się między zwierzęciem a głębią, jest częstą przyczyną wypadków.

Wbrew wyglądowi hipopotam nie pływa. Porusza się po dnie, odpychając się nogami i wykonując coś w rodzaju powolnych susów w zawieszeniu, bo jego ciało jest cięższe od wody. Potrafi przy tym spać zanurzony, wynurzając się po oddech odruchowo, bez budzenia się.

Zwierzęta te odgrywają w rzekach ważną rolę: przenoszą do wody wraz z odchodami ogromne ilości materii zjedzonej na lądzie, użyźniając środowisko wodne. Zbyt duże zagęszczenie hipopotamów w kurczących się rozlewiskach potrafi jednak doprowadzić do gwałtownego pogorszenia jakości wody.