Bawoły afrykańskie żyją w dużych stadach i razem bronią się przed drapieżnikami. Gdy lew zaatakuje jednego z nich, reszta stada często rusza mu na pomoc, przepędzając napastnika.

Rogi dorosłego samca są u nasady zrośnięte w twardą „tarczę" na czole. Dzięki potężnej sile i odwadze bawół potrafi stawić czoła nawet lwom — dlatego zalicza się go do słynnej „wielkiej piątki" afrykańskich zwierząt.

Bawół afrykański ma masywne, beczkowate ciało, krótkie, grube nogi i ciemną, niemal czarną sierść, która z wiekiem rzednie u starszych samców. Uszy są duże, obwisłe i gęsto owłosione na brzegach, zwykle przesłonięte przez podstawę rogów.

U dorosłych samców rogi u nasady zrastają się w jedną, twardą płytę zwaną tarczą, pokrywającą całe czoło jak hełm. Same rogi wygięte są w dół, a potem do góry i do tyłu, tworząc kształt przypominający wąsy. Samice mają rogi cieńsze, bez pełnej tarczy czołowej.

Bawół wodny, hodowany w Azji i sprowadzony też do Europy, to zupełnie inny gatunek, oswojony i wykorzystywany do prac polowych. Bawół afrykański nigdy nie został udomowiony i pozostaje w pełni dzikim, nieprzewidywalnym zwierzęciem.

Bawół leśny, mniejszy podgatunek z lasów Afryki Środkowej, jest wyraźnie rudobrązowy zamiast czarny i ma mniejsze, bardziej proste rogi bez masywnej tarczy czołowej charakterystycznej dla bawołów sawannowych.

Bawół afrykański zalicza się do tak zwanej wielkiej piątki — pięciu gatunków uznawanych za najtrudniejsze i najbardziej niebezpieczne cele dawnych polowań na grubego zwierza, obok słonia, lwa, lamparta i nosorożca. Dziś to określenie funkcjonuje głównie w turystyce safari, gdzie oznacza zwierzęta najchętniej fotografowane.

Uważa się go za jedno z najniebezpieczniejszych dużych zwierząt Afryki dla ludzi, groźniejsze w bezpośrednim starciu niż wiele drapieżników. Ranny lub osaczony bawół potrafi zawrócić i zaatakować myśliwego, który go ścigał, zamiast uciekać dalej.

Stada bawołów wykazują silne zachowania obronne wobec własnych członków — udokumentowano przypadki, gdy grupa bawołów odzyskiwała cielę schwytane przez lwy, przepędzając całą grupę drapieżników. Ta wzajemna obrona jest jednym z powodów, dla których lwy niechętnie atakują duże, zwarte stada.