Jaszczurka żyworodna to niewielka jaszczurka, którą można spotkać także w Polsce, również w górach i na podmokłych terenach. Jej nazwa mówi o tym, co czyni ją wyjątkową.

Zamiast składać jaja, rodzi żywe, w pełni ukształtowane młode. Dzięki temu radzi sobie w chłodniejszym klimacie, w którym jajom byłoby za zimno, by się rozwinąć.

Ubarwienie jaszczurki żyworodnej bywa bardzo zmienne — od brązowego po niemal czarne — a wzdłuż grzbietu często biegnie ciemna, przerywana linia, pomagająca jej zlewać się z ściółką leśną i mchem. Osobniki z chłodniejszych, górskich regionów bywają dodatkowo ciemniejsze niż te z cieplejszych nizin.

Samice tego gatunku są zwykle nieco większe od samców, co wiąże się z koniecznością noszenia w ciele rozwijających się młodych aż do momentu ich narodzin w pełni ukształtowanych. Taka ciąża trwa zwykle kilka tygodni i wymaga od samicy częstego wygrzewania się w słońcu.

W cieplejszych, południowych częściach swojego zasięgu, na przykład w Słowenii, niektóre populacje jaszczurki żyworodnej zaskakująco składają jaja zamiast rodzić żywe młode — to rzadki przypadek zmienności sposobu rozrodu w obrębie jednego gatunku. Naukowcy wciąż badają, jak dokładnie doszło do takiej zmiany strategii rozrodczej.

Młode jaszczurki zwinki bywają czasem mylone z jaszczurką żyworodną ze względu na podobne, ciemne ubarwienie, choć dorosłe osobniki obu gatunków różnią się już wyraźnie wielkością i proporcjami ciała. Doświadczeni obserwatorzy przyrody rozróżniają je głównie po budowie łusek na głowie.

W Polsce jaszczurka żyworodna podlega ścisłej ochronie gatunkowej, co oznacza zakaz jej chwytania, przetrzymywania oraz niszczenia zajmowanych przez nią siedlisk, takich jak wilgotne łąki czy torfowiska. Osuszanie takich terenów pod zabudowę stanowi dla niej dziś realne, poważne zagrożenie.

Dzięki zdolności rodzenia żywych młodych jaszczurka żyworodna jako jedyny gad na świecie zasiedla tereny sięgające daleko za samo koło podbiegunowe, gdzie żaden inny gatunek gada nie jest w stanie przetrwać.

Naukowcy od dziesięcioleci badają populacje jaszczurki żyworodnej, by lepiej zrozumieć, jak i dlaczego u niektórych z nich ewolucja przywróciła składanie jaj zamiast rodzenia żywych, w pełni ukształtowanych młodych.