Jak napisać rozprawkę na maturze z polskiego?

Najpierw wymagania – czego oczekuje CKE

• Forma: dowolna wypowiedź argumentacyjna – rozprawka, szkic krytyczny, przemówienie, list otwarty, artykuł, esej.
• Długość: co najmniej 300 wyrazów. Krótsza praca dostaje 0 pkt za kompozycję i język.
• Teksty: lektura obowiązkowa z listy w arkuszu, inny utwór literacki (może być wiersz) i dwa konteksty, np. historycznoliteracki, biblijny, filozoficzny, historyczny.
• Argumenty: wystarczą dwa, ale każdy musi wykorzystywać utwór funkcjonalnie – streszczenie fabuły nie jest argumentem.
• Błąd kardynalny: falsyfikacja głównych wątków lub losów bohaterów lektury obowiązkowej oznacza 0 pkt za całą pracę.

Za wypracowanie na poziomie podstawowym można uzyskać 35 pkt – szczegóły w artykule kryteria oceniania wypracowania.

Krok 1. Zrozum temat i sformułuj tezę

Podkreśl w temacie słowa kluczowe i zapisz, czego dotyczy problem (zakres) oraz o co pyta temat (stanowisko). Zasady oceniania CKE wymagają, by praca obejmowała przynajmniej jeden aspekt problemu oraz Twoją opinię z uzasadnieniem.

Teza to jedno zdanie, które odpowiada na pytanie z tematu. Unikaj tez oczywistych („praca jest ważna”) – lepiej zaznaczyć napięcie: „Praca kształtuje człowieka i jego otoczenie, ale jej skutki zależą od tego, czy wynika z wyboru, czy z przymusu”.

Krok 2. Plan rozprawki – problemowo, nie „lektura po lekturze”

Najwyższą ocenę za strukturę dostaje praca zorganizowana problemowo: każdy akapit rozwija jeden aspekt tematu, a utwory i konteksty służą jako przykłady. Układ „akapit o lekturze, akapit o drugim utworze” CKE traktuje jako organizację wyłącznie formalną.

1. Wstęp: wprowadzenie w problem + teza.
2. Argument 1: aspekt problemu + lektura obowiązkowa + kontekst.
3. Argument 2: inny aspekt + drugi utwór literacki + kontekst.
4. (Opcjonalnie) kontrargument lub dopowiedzenie.
5. Zakończenie: wniosek wynikający z argumentów.

Krok 3. Wstęp rozprawki – jak zacząć?

Wstęp ma wprowadzić w problem i doprowadzić do tezy. Wystarczą 3–5 zdań. Sprawdzone sposoby rozpoczęcia:

• od definicji lub rozróżnienia – „Pracę można rozumieć jako źródło utrzymania, ale też jako sposób realizowania siebie…”,
• od kontekstu – „W Księdze Rodzaju praca w pocie czoła jest skutkiem wygnania z raju…”,
• od pytania – rozwijającego temat, na które odpowie teza.

Nie zaczynaj od ogólników typu „Od zarania dziejów…” – nie wnoszą treści, a długi, niefunkcjonalny wstęp obniża ocenę za strukturę.

Krok 4. Argumenty i konteksty

Akapit argumentacyjny ma trzy części: twierdzenie (aspekt problemu), przykład z utworu z interpretacją (co z niego wynika dla tematu) oraz kontekst, który pogłębia myśl. Odwołanie do lektury musi mieć charakter analityczny – samo zdanie informacyjne („Bolesław Prus ukazuje Warszawę”) nie wystarczy.

Kontekst jest funkcjonalny, gdy rozwija problem, a nie tylko pada w tekście. Dobre źródła kontekstów: epoka i jej idee, biografia autora, Biblia, mitologia, filozofia, historia, film, malarstwo.

Krok 5. Zakończenie rozprawki

Zakończenie zbiera argumenty we wniosek i wraca do tezy – potwierdza ją albo doprecyzowuje. Możesz dodać szerszą refleksję, ale bez nowych argumentów. Zakończenie sprzeczne ze wstępem lub z rozwinięciem CKE liczy jako zaburzenie spójności.

Krok 6. Sprawdzenie

• Policz wyrazy (minimum 300; tytuły i śródtytuły się liczą).
• Sprawdź zapis tytułów (w cudzysłowie – CKE traktuje jego brak jako błąd interpunkcyjny) oraz imiona i nazwiska bohaterów.
• Usuń powtórzenia i zdania z potocznym słownictwem – styl ma być stosowny do egzaminu.

Przykładowy plan: temat z matury 2026

Temat (maj 2026): Wpływ pracy na człowieka i na otaczającą go rzeczywistość.

Teza: Praca może budować człowieka i zmieniać świat wokół niego, ale gdy staje się celem samym w sobie lub przymusem, niszczy więzi i sens życia.

1. Praca jako siła zmieniająca rzeczywistość. Lektura obowiązkowa: Lalka B. Prusa – działalność Wokulskiego daje zatrudnienie i rozwija handel, a gospodarstwo prezesowej w Zasławku pokazuje pozytywistyczny model pracy u podstaw. Kontekst historycznoliteracki: pozytywistyczne hasła pracy organicznej i pracy u podstaw.
2. Praca jako źródło sensu – albo cierpienia. Inny utwór: Siłaczka S. Żeromskiego – praca Stasi Bozowskiej nadaje jej życiu sens, ale prowadzi do wyczerpania; kontrastem jest dr Obarecki, który porzuca ideały. Kontekst biblijny: praca „w pocie oblicza” z Księgi Rodzaju jako trud wpisany w ludzki los.
3. Wniosek: o tym, jak praca wpływa na człowieka, decyduje jej cel i to, czy jest wyborem.

To przykład koncepcji, nie wzór do odtwarzania – CKE unieważnia prace zawierające fragmenty przepisane z podręczników lub internetu. Uszczegółowienia oceniania tego tematu znajdziesz w arkuszu z maja 2026.