9 maja 2025 · Formuła 2023 · poziom rozszerzony
Przejdź przez najważniejsze kroki rozumowania w wybranych zadaniach. Pełne polecenia i ilustracje znajdziesz w arkuszu CKE; tutaj otrzymasz autorskie objaśnienia oraz wskazówki wynikające z zasad oceniania.
Otwórz oryginalny arkusz CKE i spróbuj najpierw odpowiedzieć samodzielnie. Ta strona omawia wybrane podpunkty zadań 3–6, w których łatwo stracić punkt przez pominięcie mechanizmu albo błędne wskazanie próby kontrolnej. Pozostałe polecenia i wszystkie schematy są w oficjalnym PDF.
Najważniejsza zasada: przy „wyjaśnij” opisz ciąg przyczyn i skutków. Przy „wykaż” połącz cechę organizmu z wnioskiem. Przy pytaniu o problem badawczy nazwij badany czynnik i to, na co może wpływać.
W arkuszu porównano cztery pojemniki z galaretką żelatynową. W dwóch umieszczono świeże kiwi zawierające aktynidazę, w dwóch pozostawiono samą galaretkę. Para pojemników stała w 20°C, druga para w 5°C. Schemat i fotografię obejrzyj w arkuszu CKE; poniższa tabela porządkuje tylko dane doświadczenia.
| Zestaw | Kiwi | Temperatura | Wynik po kilku godzinach |
|---|---|---|---|
| 1 | Tak | 20°C | Częściowe upłynnienie |
| 2 | Tak | 5°C | Brak upłynnienia |
| 3 | Nie | 20°C | Brak upłynnienia |
| 4 | Nie | 5°C | Brak upłynnienia |
Źródło wartości i obserwacji: zadanie 4 arkusza CKE 2025. Zestawienie przygotowane redakcyjnie; nie jest kopią ilustracji z arkusza.
Zadanie 4.1 · problem badawczy
Poprawne pytanie brzmi na przykład: czy temperatura wpływa na aktywność aktynidazy z owocu kiwi? Temperatura jest porównywanym warunkiem, a działanie enzymu oceniamy po stanie galaretki. Pytanie „czy kiwi rozpuszcza galaretkę?” jest zbyt wąskie, bo pomija porównanie temperatur wymagane przez klucz.
Zadanie 4.2 · mechanizm
W temperaturze 20°C aktynidaza działała intensywniej niż w 5°C. Jako proteinaza trawiła włókna kolagenowe, których sieć zatrzymuje wodę w żelu. Uszkodzenie tej sieci umożliwiło uwolnienie wody i częściowe upłynnienie galaretki. W odpowiedzi trzeba nazwać kolagenową strukturę żelu; samo „galaretka się rozpuściła” nie wystarcza.
Nie nazywaj 20°C temperaturą optymalną enzymu. Wynik porównuje tylko dwie badane temperatury.
Zadanie 4.3 · próby kontrolne
W obu jest galaretka bez kiwi. Skoro nie upłynniła się ani w 20°C, ani w 5°C, sama temperatura lub skład galaretki nie wyjaśnia obserwacji z zestawu 1. Zestawy kontrolne pozwalają więc przypisać zmianę działaniu składnika kiwi, z uwzględnieniem temperatury. Odpowiedź „żeby porównać wyniki” jest zbyt ogólna.
Zadanie 4.4: trzy stwierdzenia dotyczą budowy owocu i dwupienności aktinidii. Klucz wskazuje kolejno F, P, P. Owoc może zawierać wiele nasion, więc w zalążni było więcej niż jeden zalążek. Roślina dwupienna tworzy kwiaty męskie lub żeńskie na odrębnych osobnikach, zatem owocują tylko osobniki żeńskie. Aktinidia jest rośliną okrytonasienną.
Zadanie 3.1 · skrobia
Wskaż płyn Lugola, czyli roztwór jodu w jodku potasu. Oficjalny klucz dopuszcza także jodynę. Chodzi o odczynnik dający charakterystyczne ciemnoniebieskie zabarwienie skrobi, a nie o dowolny barwnik mikroskopowy.
Zadanie 3.2 · korzeń
W strefie wydłużeniowej komórki zwiększają długość nierównomiernie po obu stronach korzenia. Dlatego korzeń może się wygiąć. CKE nie przyjmuje samej „strefy wzrostu” bez zaznaczenia, że chodzi o wzrost na długość, ani strefy podziałów komórkowych.
Zadania 5.2–5.3 · raki
Głównym polisacharydem oskórka jest chityna. Twardy oskórek nie zwiększa wymiarów wraz z organizmem, więc jego zrzucenie umożliwia kolejny etap wzrostu. W odpowiedzi połącz ograniczenie stwarzane przez pancerz z potrzebą linienia; samo nazwanie chityny nie wyjaśnia zjawiska.
Zadanie 5.4 · bioindykacja
Nie. Rak szlachetny żyje w wodach czystych i ma węższy zakres tolerancji na zanieczyszczenie. Rak pręgowaty występuje także w wodach zanieczyszczonych, więc jego obecność nie jest takim samym wskaźnikiem. Trzeba przypisać cechę do właściwego gatunku, inaczej odpowiedź pozostaje niejednoznaczna.
Zadanie 6.1 · płazy
Wiele płazów rozmnaża się w wodzie, a ich larwy rozwijają się w środowisku wodnym. Osuszanie niszczy miejsca rozrodu i utrudnia zakończenie cyklu życiowego, więc może obniżać liczebność płazów. Sama fraza „płazy potrzebują wilgoci” nie wskazuje konkretnej zależności biologicznej wymaganej przez CKE.
CKE podaje przykładowe rozwiązania i dopuszcza inne odpowiedzi spełniające warunki. Nie trzeba powtarzać zdania z klucza słowo w słowo. W zadaniu 4.2 potrzebne są jednak dwa elementy: różnica aktywności enzymu oraz zniszczenie sieci włókien kolagenowych.
Opracowanie redakcyjne Nie każ mu liczyć!, 4 października 2026. Pełny arkusz, zasady oceniania, zdjęcia i schematy pozostają na serwerze CKE. Na tej stronie znajduje się autorski komentarz oraz nowe zestawienie danych doświadczenia.
Nie każ mu liczyć! — opracowanie
Matura z biologii — omówienie
To autorskie omówienie wybranych zadań biologicznych. Oficjalny arkusz i zasady oceniania są dostępne bezpośrednio na stronie CKE. Poznaj moje podejście →
Ostatnia aktualizacja: 2026-10-04