14 maja 2024 · Formuła 2023 · poziom rozszerzony
W tym arkuszu wiele odpowiedzi wymaga przejścia od mechanizmu biologicznego do wniosku. Poniżej omawiamy sprawdzone z kluczem zadania o bioluminescencji, przewodzeniu impulsu oraz adaptacjach ekstremofili.
Pracuj z pełnym arkuszem CKE. Na tej stronie są własne objaśnienia wybranych podpunktów zadań 3–5, nie przedruk poleceń ani ilustracji. W odpowiedziach otwartych zwracaj uwagę na czasownik: „przedstaw korzyść” wymaga konkretnego zysku, „wykaż” — związku przyczynowego, a „uzasadnij” — powodu wyboru.
Opis w arkuszu łączy zachowanie drapieżnych świetlików z reakcją, w której lucyferaza wykorzystuje lucyferynę, tlen i ATP. Tu najłatwiej pomylić samą obserwację świecenia z biologiczną przyczyną oraz korzyścią ewolucyjną.
Zadanie 3.1 · adaptacja drapieżnika
Naśladowanie sygnałów świetlnych przyciąga samce innego gatunku. Drapieżna samica nie musi ich długo aktywnie szukać, więc może zdobyć pokarm mniejszym kosztem czasu lub energii. To konkretny zysk wymagany w odpowiedzi. Samo „łatwiej poluje” jest według zasad CKE za ogólne.
Zadanie 3.2 · wykrywanie mikroorganizmów
Komórki mikroorganizmów wytwarzają ATP podczas oddychania. Gdy jest ich więcej, wzrasta ilość ATP dostępnego dla reakcji lucyferyny z udziałem lucyferazy. Dodatni wynik testu to wystąpienie bioluminescencji. W wyborze z arkusza poprawny ciąg to ATP — wzrasta — wystąpienie.
Zadanie 3.3 · układ oddechowy
Bezpośrednio do komórek docierają tracheole, najdrobniejsze odgałęzienia układu tchawkowego. CKE uznaje także odpowiedź „tchawki”, ale samo wskazanie płuc byłoby błędne: owady oddychają układem tchawkowym.
Blokada kanału potasowego ogranicza wypływ jonów K⁺ z neuronu. Repolaryzacja, czyli powrót potencjału błony ku wartości spoczynkowej, trwa wtedy dłużej. Dlatego prawidłowy wybór to bloker kanału K⁺ oraz wydłużenie repolaryzacji.
Na początku depolaryzacji przewodnictwo Na⁺ rośnie. W fazie powrotu do spoczynku ważny jest wzrost przewodnictwa K⁺. Pytanie dotyczy wydłużenia czasu impulsu, więc trzeba rozpoznać, który proces odpowiada za fazę schodzącą wykresu. Pełny wykres pozostaje w arkuszu CKE.
Przy każdym podpunkcie powiąż cechę molekularną z temperaturą środowiska. Ten sam termin, na przykład „stabilność”, ma sens tylko wtedy, gdy wyjaśnisz, co konkretnie jest stabilizowane i dlaczego.
Zadanie 5.1 · płynność błony
Większy udział nasyconych kwasów tłuszczowych nie jest wskazaną adaptacją, bo sprzyja ciaśniejszemu upakowaniu lipidów. Krótsze łańcuchy kwasów tłuszczowych utrudniają takie upakowanie i pomagają zachować płynność. Klucz: N, T.
Zadanie 5.2 · białka termofili
Cysteina ma grupę tiolową; dwie reszty cysteiny mogą utworzyć mostek disiarczkowy stabilizujący strukturę białka. CKE akceptuje także skrót Cys. Nie myl cysteiny, aminokwasu, z cytozyną, zasadą azotową.
Zadanie 5.3 · stabilność RNA
W RNA para G–C ma trzy oddziaływania wodorowe, a para A–U dwa. Przy większym udziale GC do rozdzielenia komplementarnych odcinków potrzeba więcej energii, co zwiększa stabilność struktury rRNA i tRNA w wysokiej temperaturze. W odpowiedzi trzeba podać zarówno różnicę oddziaływań, jak i jej skutek energetyczny.
Zadanie 5.4 · PCR
Z termofili, ponieważ ich enzymy działają lub zachowują strukturę w wysokich temperaturach cyklu PCR. W każdym cyklu DNA ogrzewa się między innymi po to, by rozdzielić nici. Polimeraza wrażliwa na taką temperaturę musiałaby być stale uzupełniana.
Zadanie 5.5 · komórka bakteryjna
U bakterii translacja może rozpocząć się, zanim zakończy się synteza tego samego mRNA. Procesy nie są oddzielone błoną jądrową. W zadaniu prawidłową odpowiedzią jest D; bakterie nie mają mitochondriów ani ściany z chityny, a ich rybosomy nie mają współczynnika 80S.
Uwaga do 5.3: pisz o parze A–U, bo chodzi o RNA. Zamiana uracylu na tyminę zmienia sens odpowiedzi i według klucza CKE nie jest uznawana.
Opracowanie redakcyjne Nie każ mu liczyć!, 4 października 2026. Arkusz, klucz, wykres potencjału czynnościowego i pozostałe materiały graficzne znajdują się w oficjalnych dokumentach CKE. Nie publikujemy ich kopii.
Nie każ mu liczyć! — opracowanie
Matura z biologii — omówienie
To autorskie omówienie wybranych zadań biologicznych. Oficjalny arkusz i zasady oceniania są dostępne bezpośrednio na stronie CKE. Poznaj moje podejście →
Ostatnia aktualizacja: 2026-10-04