Krzyżówki genetyczne — zadania z rozwiązaniami

Krzyżówka genetyczna to zapis skrzyżowania dwóch organizmów, który pokazuje, jakie genotypy i fenotypy może mieć ich potomstwo. To podstawowe zadanie z genetyki w klasie 8 — i jeden z najczęstszych tematów na sprawdzianach z biologii.

Poniżej znajdziesz najważniejsze pojęcia, sposób rozwiązywania krok po kroku, pięć przykładów z szachownicą Punnetta (w tym grupy krwi i hemofilię) oraz zadania do samodzielnego rozwiązania z odpowiedziami.

Pojęcia, które trzeba znać

• Gen — fragment DNA, który decyduje o cesze, np. barwie nasion.
• Allel — jedna z wersji genu. Allel dominujący zapisujemy wielką literą (A), recesywny — małą (a).
• Genotyp — zestaw alleli organizmu, np. AA, Aa, aa. Fenotyp — to, jak cecha się przejawia, np. żółte nasiona.
• Homozygota ma dwa takie same allele (AA albo aa), heterozygota — dwa różne (Aa).
• Gameta — komórka rozrodcza. Zgodnie z I prawem Mendla każda gameta dostaje tylko jeden allel danego genu.

Jak rozwiązać krzyżówkę genetyczną — 5 kroków

1. Ustal oznaczenia: który allel jest dominujący, a który recesywny.
2. Zapisz genotypy rodziców (pokolenie P).
3. Wypisz gamety każdego z rodziców — każda gameta ma jeden allel.
4. Narysuj szachownicę Punnetta: gamety matki w wierszach, gamety ojca w kolumnach, w kratkach połączenia.
5. Odczytaj genotypy i fenotypy potomstwa, podaj ich stosunek albo prawdopodobieństwo (np. 1/4 = 25%).

Przykłady z szachownicą Punnetta

Przykład 1. Kolor nasion grochu (krzyżówka jednogenowa)

U grochu żółta barwa nasion (allel A) dominuje nad zieloną (allel a). Krzyżujemy dwie heterozygoty: Aa × Aa.

gamety	A	a
A	AA	Aa
a	Aa	aa

Genotypy potomstwa: AA: 1/4; Aa: 1/2; aa: 1/4.
Fenotypy: żółte: 3/4 (75%); zielone: 1/4 (25%).

Przykład 2. Krzyżówka testowa

Roślina o żółtych nasionach może mieć genotyp AA albo Aa. Krzyżujemy ją z homozygotą recesywną aa. Jeśli roślina jest heterozygotą (Aa × aa), w potomstwie pojawią się nasiona zielone.

gamety	a	a
A	Aa	Aa
a	aa	aa

Genotypy potomstwa: Aa: 1/2; aa: 1/2.
Fenotypy: żółte: 1/2 (50%); zielone: 1/2 (50%).

Przykład 3. Grupy krwi układu AB0

Allele I^A i I^B są kodominujące (oba się ujawniają), a allel i jest recesywny. Matka ma grupę A (genotyp I^Ai), ojciec grupę B (I^Bi).

gamety	IB	i
IA	IAIB	IAi
i	IBi	ii

Genotypy potomstwa: I^AI^B: 1/4; I^Ai: 1/4; I^Bi: 1/4; ii: 1/4.
Fenotypy: AB: 1/4 (25%); A: 1/4 (25%); B: 1/4 (25%); 0: 1/4 (25%).

Przykład 4. Dziedziczenie płci

Kobieta ma chromosomy płci XX, mężczyzna XY. Komórki jajowe zawsze niosą chromosom X, a plemniki X albo Y.

gamety	X	Y
X	XX	XY
X	XX	XY

Genotypy potomstwa: XX: 1/2; XY: 1/2.
Fenotypy: córka: 1/2 (50%); syn: 1/2 (50%).

Przykład 5. Hemofilia — cecha sprzężona z płcią

Hemofilię warunkuje recesywny allel h leżący na chromosomie X. Matka jest nosicielką (X^HX^h), ojciec jest zdrowy (X^HY).

gamety	XH	Y
XH	XHXH	XHY
Xh	XHXh	XhY

Genotypy potomstwa: X^HX^H: 1/4; X^HY: 1/4; X^HX^h: 1/4; X^hY: 1/4.
Fenotypy: córka zdrowa: 1/4 (25%); syn zdrowy: 1/4 (25%); córka nosicielka: 1/4 (25%); syn chory: 1/4 (25%).

Zadania z krzyżówek genetycznych (z odpowiedziami)

Rozwiąż każde zadanie, rysując szachownicę Punnetta. Odpowiedź rozwiniesz kliknięciem.

1. U świnki morskiej czarna sierść (B) dominuje nad białą (b). Jakie jest prawdopodobieństwo, że potomek osobników Bb × bb będzie miał białą sierść?

   Pokaż rozwiązanie

   gamety	b	b
   B	Bb	Bb
   b	bb	bb

   Odpowiedź: 1/2 = 50% — tyle wynosi szansa na potomka z białą sierścią.

2. Oboje rodzice mają grupę krwi A i są heterozygotami (I^Ai). Jakie jest prawdopodobieństwo, że ich dziecko będzie miało grupę krwi 0?

   Pokaż rozwiązanie

   gamety	IA	i
   IA	IAIA	IAi
   i	IAi	ii

   Odpowiedź: 1/4 = 25% — tyle wynosi szansa na dziecko z grupą krwi 0.

3. Matka ma grupę krwi 0 (ii), ojciec grupę AB (I^AI^B). Jakie jest prawdopodobieństwo, że dziecko będzie miało grupę A?

   Pokaż rozwiązanie

   gamety	IA	IB
   i	IAi	IBi
   i	IAi	IBi

   Odpowiedź: 1/2 = 50% — tyle wynosi szansa na dziecko z grupą krwi A; pozostałe dzieci będą miały grupę B.

4. Daltonizm warunkuje recesywny allel d na chromosomie X. Kobieta nosicielka (X^DX^d) ma dzieci ze zdrowym mężczyzną (X^DY). Jakie jest prawdopodobieństwo, że ich dziecko będzie synem z daltonizmem?

   Pokaż rozwiązanie

   gamety	XD	Y
   XD	XDXD	XDY
   Xd	XDXd	XdY

   Odpowiedź: 1/4 = 25% — tyle wynosi szansa na syna z daltonizmem wśród wszystkich dzieci; wśród samych synów to 1/2.

5. Mukowiscydozę warunkuje allel recesywny a. Jakie jest prawdopodobieństwo, że dziecko rodziców Aa × aa będzie chore?

   Pokaż rozwiązanie

   gamety	a	a
   A	Aa	Aa
   a	aa	aa

   Odpowiedź: 1/2 = 50% — tyle wynosi szansa na chore dziecko.

Najczęstsze błędy

• Wpisywanie do gamety dwóch alleli zamiast jednego.
• Mylenie genotypu z fenotypem — „Aa” to genotyp, „żółte nasiona” to fenotyp.
• Przy cechach sprzężonych z płcią pomijanie chromosomu Y — mężczyzna ma tylko jeden allel genu z chromosomu X.
• Podawanie stosunku zamiast prawdopodobieństwa (i odwrotnie): stosunek 3 : 1 to prawdopodobieństwo 3/4 dla cechy dominującej.

Więcej zadań z genetyki — karty pracy PDF

Wszystko na tej stronie zostaje darmowe. Do ćwiczeń na papierze: karty pracy z genetyki z kluczem odpowiedzi.

Płatny zestaw · sklep

Genetyka, biologia klasa 8 — 10 kart pracy PDF z kluczem

10 kart pracy z biologii dla klasy 8: genotyp i fenotyp, krzyżówki, szachownica Punnetta, grupy krwi, dziedziczenie płci, DNA i mutacje. Na…

7,90 zł

Zobacz w sklepie →

Płatny zestaw · sklep

Genetyka, matura z biologii — 10 kart PDF z kluczem

10 kart pracy z biologii do matury rozszerzonej: pojęcia genetyczne, krzyżówki jednogenowe i dwugenowe, dominacja niezupełna, grupy krwi…

9,90 zł

Zobacz w sklepie →

Płatny zestaw · sklep

Genetyka człowieka i zmienność, matura z biologii — 10 kart PDF

10 kart pracy z biologii do matury rozszerzonej: rodowody, choroby genetyczne z podstawy, prawdopodobieństwo w rodzinach, sprzężenie i…

9,90 zł

Zobacz w sklepie →

Najczęstsze pytania

Co to jest krzyżówka genetyczna?

To zapis skrzyżowania dwóch organizmów, zwykle w postaci szachownicy Punnetta, który pokazuje możliwe genotypy i fenotypy potomstwa.

W której klasie są krzyżówki genetyczne?

Krzyżówki jednogenowe i dziedziczenie płci omawia się na biologii w klasie 8 szkoły podstawowej; w liceum dochodzą krzyżówki dwugenowe.

Jak liczyć prawdopodobieństwo w krzyżówce genetycznej?

Policz kratki szachownicy z daną cechą i podziel przez liczbę wszystkich kratek. Przy czterech kratkach jedna kratka to 1/4, czyli 25%.

Jak dziedziczą się grupy krwi?

Allele IA i IB są kodominujące, a allel i jest recesywny. Grupę 0 ma tylko osoba o genotypie ii.

Zobacz też

• Krzyżówki przyrodnicze i biologiczne
• Krzyżówki do druku