Strona główna › Ortografia › Ą czy ę — pisownia nosówek i zakończeń
Ą czy ę — pisownia nosówek i zakończeń
Ą i ę sprawiają kłopot z jednego powodu: prawie nigdy nie brzmią tak, jak się je pisze. W wyrazie „dąb” słychać wyraźne „om”, a w wyrazie „zęby” — „em”. Dlatego przy tej parze nie wolno ufać uchu i potrzebne są dwa sprawdzenia: wymiana ą na ę oraz rozpoznanie zakończenia wyrazu.
1Dlaczego ucho tu przeszkadza
Jeśli wolisz od razu ćwiczyć — otwórz ćwiczenia z nosówkami. Reguły opisane niżej wracają tam na konkretnych wyrazach.
Do wydruku: dyktanda z ą i ę — trzy kartki A4 z lukami i rozwiązaniem.
Ą i ę to samogłoski nosowe — jedna głoska zapisana jedną literą. Om, on, em i en to co innego: samogłoska plus osobna spółgłoska nosowa. Problem w tym, że w mowie ą przed literami b i p brzmi dokładnie jak „om”, a ę jak „em”.
Jak czytać kolory na tej stronie
ą — czerwona litera to ta, o którą chodzi.
ę — zielona litera to ta, którą słychać po wymianie. Ona jest dowodem.
kompot — fioletowy oznacza wyraz, w którym rzeczywiście piszemy om lub em, a nie nosówkę.
Pod spisem treści jest przycisk „Wyłącz kolory” — przydaje się przy druku i wtedy, gdy kolory rozpraszają.
Powiedz dziecku wprost: „mówimy domp, ale piszemy dąb”. Ta jedna para pokazuje cały problem lepiej niż definicja samogłoski nosowej — i od razu tłumaczy, dlaczego wsłuchiwanie się w wyraz tutaj nie pomaga.
2Wymiana ą na ę — najlepszy sposób sprawdzania
Jeśli w wyrazie pokrewnym w tym samym miejscu pojawia się druga nosówka, mamy pewność, że piszemy ą albo ę, a nie om czy em.
- dąb → dęby
- ząb → zęby
- gołąb → gołębie
- mąż → mężowie
- wstążka → wstęga
- ręka → rąk
- kęs → kąsać
Wymiana działa w obie strony: raz ą zamienia się na ę, raz odwrotnie. Ważne jest samo to, że pojawia się druga nosówka — to dowód, że w wyrazie stoi litera z ogonkiem, a nie połączenie dwóch liter.
Gdy wymiana nie daje nic, przechodzimy do zakończeń — opisuję je w dwóch następnych sekcjach.
3Zakończenia czasowników — ja piszę, oni piszą
To najczęstsze miejsce, w którym trzeba wybrać między ą a ę, i jednocześnie najprostsze do zapamiętania.
| Kto | Zakończenie | Przykłady |
|---|---|---|
| ja (jedna osoba) | ę | piszę, robię, idę, wezmę |
| oni, one (wiele osób) | ą | piszą, robią, idą, wezmą |
Najprostszy sposób sprawdzenia: postaw przed czasownikiem słowo „ja” albo „oni”. „Ja piszę” — ę. „Oni piszą” — ą. Wystarczy wypowiedzieć obie wersje na głos, żeby usłyszeć, która pasuje do zdania.
Ten sam wzór działa w czasie przyszłym: ja wezmę, oni wezmą; ja pójdę, oni pójdą.
4Zakończenia rzeczowników — widzę mamę, idę z mamą
Drugi układ, w którym wybór między ą a ę zależy od formy wyrazu, a nie od jego brzmienia.
| Pytanie | Zakończenie | Przykłady |
|---|---|---|
| kogo? co? (widzę…) | ę | widzę mamę, siostrę, książkę, rybę |
| z kim? z czym? (idę z…) | ą | z mamą, z siostrą, z książką, z rybą |
Sposób sprawdzenia jest analogiczny do czasowników: wstaw przed wyraz „widzę” albo „z”. „Widzę mamę” — ę. „Idę z mamą” — ą. Dzieci zapamiętują to najszybciej jako parę zdań o tej samej osobie.
Uwaga: dotyczy to rzeczowników rodzaju żeńskiego. Przy męskich i nijakich zakończenia wyglądają inaczej — „z bratem”, „z oknem” — i tam piszemy em, bo to nie jest nosówka.
5Kiedy naprawdę piszemy om, on, em, en
Są wyrazy, w których połączenie dwóch liter jest poprawne — i warto wiedzieć, jak je rozpoznać.
Wyrazy zapożyczone z innych języków. To największa grupa: kompot, kompas, konkurs, koncert, temperatura, tendencja, sens, bomba, pensja. W żadnym z nich nie da się przeprowadzić wymiany na drugą nosówkę — i to jest sygnał.
Zakończenia narzędnika rzeczowników męskich i nijakich. Piszemy em: z bratem, z oknem, z psiem, przed domem.
Zakończenia liczby mnogiej. Piszemy om: dzieciom, ludziom, kolegom — czyli tam, gdzie odpowiadamy na pytanie „komu? czemu?” w liczbie mnogiej.
Praktyczna podpowiedź: jeśli wyraz brzmi „z obca” i nie da się go wymienić, prawie na pewno piszemy om lub em. Jeśli jest rodzimy i wymiana działa, piszemy ą albo ę.
6Karta pracy do pobrania
Nosówki mylą się najczęściej w końcówkach, bo tam różnica w wymowie jest najmniejsza. Karta skupia się właśnie na zakończeniach wyrazów.
Jeśli dziecko myli ą z ę w środku wyrazu, a nie na końcu, warto wrócić do reguł wyżej — karta tego przypadku nie obejmuje.
7Jak ćwiczyć z Ortusiem
Przy nosówkach najważniejsze jest oduczenie dziecka polegania na słuchu. Ćwiczenie na pojedynczych wyrazach pokazuje tę różnicę szybciej niż tłumaczenie, bo dziecko samo widzi, jak często ucho podpowiada źle.
W trybie ćwiczeń aplikacja podaje wyraz z luką, a przy każdej odpowiedzi mówi, co zadecydowało: wymiana na drugą nosówkę, zakończenie czasownika, zakończenie rzeczownika czy pochodzenie wyrazu.
Gdy reguły działają na pojedynczych wyrazach, warto przejść do dyktanda dla klasy 5 lub 6, gdzie ą i ę wracają w zdaniach razem z pozostałymi zasadami.
Wejście od razu: ćwiczenia z nosówkami, dyktando dla klasy 6 albo test ortograficzny z oceną.
8Przykłady krok po kroku
Trzy wyrazy, w których słuch podpowiada jedną literę, a poprawna jest inna.
Przykład 1 Dlaczego „dąb” piszemy przez ą, skoro słychać „om”
Uzasadnij pisownię wyrazu dąb.
- Wymawiamy wyraz na głos: słychać wyraźnie „domp”. Ucho podpowiada więc zapis przez om, co jest tu pułapką.
- Sprawdzamy wymianę: dąb — dęby. W wyrazie pokrewnym w tym samym miejscu pojawia się druga nosówka, czyli ę.
- Skoro wymiana daje ę, w wyrazie stoi nosówka, a nie połączenie dwóch liter. Piszemy ą.
Odpowiedź: dąb — bo dęby
Ta sama pułapka działa przy wyrazach ząb, gołąb i kąpiel — wszędzie słychać om, a piszemy ą.
Przykład 2 Piszę czy piszą
Wybierz właściwą formę w zdaniu: Ja … list do babci.
- Sprawdzamy, kto wykonuje czynność. W zdaniu stoi „ja”, czyli jedna osoba.
- Przy pierwszej osobie liczby pojedynczej zakończeniem jest ę.
- Dla pewności wypowiadamy obie wersje: „ja piszę” brzmi poprawnie, „ja piszą” nie.
Odpowiedź: Ja piszę list do babci.
W tym samym zdaniu z podmiotem „oni” byłoby odwrotnie: „Oni piszą list do babci”.
Przykład 3 Dlaczego „kompot” piszemy przez om
Uzasadnij pisownię wyrazu kompot.
- Próbujemy wymiany na drugą nosówkę: kompot, kempot — taki wyraz nie istnieje. Wymiana nic nie daje.
- Sprawdzamy pochodzenie wyrazu. „Kompot” przyszedł do polszczyzny z innego języka, podobnie jak kompas, koncert czy temperatura.
- W wyrazach zapożyczonych piszemy połączenie dwóch liter, a nie nosówkę. Piszemy om.
Odpowiedź: kompot — wyraz zapożyczony, piszemy om
Nieudana wymiana nie jest tu przypadkiem — to właśnie ona jest sygnałem, że wyraz nie ma nosówki.
9Najczęstsze błędy
Trzy pomyłki, które przy nosówkach powtarzają się najczęściej.
Zapisywanie tego, co słychać
Skąd się bierze: Przy większości trudności ortograficznych wymowa choć trochę pomaga. Przy nosówkach jest odwrotnie — ą przed b i p brzmi jak om, a ę jak em, więc dziecko, które sumiennie wsłuchuje się w wyraz, dostaje błędną podpowiedź i zapisuje „domb” albo „zemby”.
Jak zrobić dobrze: Powiedz wprost, że tutaj ucho przeszkadza, i zastąp je wymianą. Przy każdym wyrazie z ą lub ę szukajcie wyrazu pokrewnego z drugą nosówką: dąb i dęby, ząb i zęby, ręka i rąk.
Zapisywanie końcowego ę jako e
Skąd się bierze: W mowie potocznej końcowe ę wymawia się słabo albo w ogóle — mówimy „ide” zamiast „idę”, „prosze” zamiast „proszę”. Dziecko zapisuje więc to, co usłyszało, i gubi ogonek na końcu wyrazu, choć w środku wyrazu pisze go poprawnie.
Jak zrobić dobrze: Zwracaj uwagę osobno na końcówki czasowników w pierwszej osobie. Pomaga wypowiedzenie formy starannie, po szkolnemu: „ja pisz-ę”, z wyraźnym ogonkiem. Warto też sprawdzać końcówki na końcu pisania dyktanda.
Dopisywanie ogonka „na wszelki wypadek”
Skąd się bierze: Gdy dziecko usłyszy, że przy nosówkach ucho zawodzi, czasem wyciąga wniosek odwrotny: skoro słychać om, to na pewno trzeba napisać ą. Wtedy powstaje „kąpot” zamiast „kompot” i „kącert” zamiast „koncert”.
Jak zrobić dobrze: Ucz, że wymiana jest dowodem w obie strony. Jeśli się udaje, piszemy nosówkę. Jeśli nie udaje się wcale, to sygnał, że wyraz jest zapożyczony i piszemy om albo em.
Poćwicz ą i ę z Ortusiem
Aplikacja pokazuje wyraz z luką i przy każdej odpowiedzi przypomina, czy zadecydowała wymiana, czy zakończenie. Osobna kategoria dla nosówek.
Poćwicz ą i ę z Ortusiem10Pytania i odpowiedzi
Kiedy piszemy ą, a kiedy om?
Ą piszemy w wyrazach rodzimych, w których da się przeprowadzić wymianę na ę, na przykład dąb i dęby. Om piszemy w wyrazach zapożyczonych, takich jak kompot, kompas czy koncert, oraz w zakończeniach celownika liczby mnogiej: dzieciom, ludziom. Nieudana wymiana jest sygnałem, że piszemy om.
Kiedy piszemy ę?
W zakończeniach czasowników w pierwszej osobie liczby pojedynczej — ja piszę, robię, idę — oraz w bierniku rzeczowników żeńskich: widzę mamę, siostrę, książkę. Ę piszemy także wtedy, gdy wymienia się na ą, na przykład ręka i rąk.
Kiedy piszemy ą?
W zakończeniach czasowników w trzeciej osobie liczby mnogiej — oni piszą, robią, idą — oraz w narzędniku rzeczowników żeńskich: z mamą, z siostrą, z książką. Ą piszemy też wtedy, gdy wymienia się na ę, jak w parze dąb i dęby.
Dlaczego w wyrazie „dąb” słychać „om”?
Bo ą przed literami b i p wymawia się w polszczyźnie jak połączenie o z m. To zjawisko dotyczy wymowy, nie pisowni — zapis pozostaje z ogonkiem. Ta sama zasada działa przy ę: w wyrazie „zęby” słychać „em”, a piszemy ę.
Ę czy e na końcu wyrazu?
W czasownikach w pierwszej osobie zawsze ę: idę, proszę, piszę, robię. W mowie potocznej ta końcówka bywa wymawiana słabo, przez co łatwo ją zgubić w zapisie, ale w piśmie ogonek jest obowiązkowy i jego brak liczy się jako błąd ortograficzny.
Kiedy piszemy em, a kiedy ę?
Em piszemy w narzędniku rzeczowników rodzaju męskiego i nijakiego — z bratem, z oknem, przed domem — oraz w wyrazach zapożyczonych, jak temperatura czy tendencja. Ę piszemy w bierniku rzeczowników żeńskich i w pierwszej osobie czasowników.
Czytaj dalej
Mateusz Będkowski
nauczyciel matematyki, autor „Nie każ mu liczyć”
Uczę matematyki od 13 lat, w tym 7 lat w szkole — dziś w dwóch szkołach w Kaliszu. Magister pedagogiki ze specjalnością terapia pedagogiczna, po studiach podyplomowych z matematyki. Rozwiązania na tej stronie liczę sam, krok po kroku, i zapisuję dokładnie tak, jak tłumaczę je uczniowi na kartce.
Ostatnia aktualizacja: 2026-08-10. Tekst redakcji „Nie każ mu liczyć”.