Strona główna › Ortografia › Ą czy ę — pisownia nosówek i zakończeń
Ą i ę sprawiają kłopot z jednego powodu: prawie nigdy nie brzmią tak, jak się je pisze. W wyrazie „dąb” słychać wyraźne „om”, a w wyrazie „zęby” — „em”. Dlatego przy tej parze nie wolno ufać uchu i potrzebne są dwa sprawdzenia: wymiana ą na ę oraz rozpoznanie zakończenia wyrazu.
Jeśli wolisz od razu ćwiczyć — otwórz ćwiczenia z nosówkami. Reguły opisane niżej wracają tam na konkretnych wyrazach.
Do wydruku: dyktanda z ą i ę — trzy kartki A4 z lukami i rozwiązaniem.
Ą i ę to samogłoski nosowe — jedna głoska zapisana jedną literą. Om, on, em i en to co innego: samogłoska plus osobna spółgłoska nosowa. Problem w tym, że w mowie ą przed literami b i p brzmi dokładnie jak „om”, a ę jak „em”.
Jak czytać kolory na tej stronie
ą — czerwona litera to ta, o którą chodzi.
ę — zielona litera to ta, którą słychać po wymianie. Ona jest dowodem.
kompot — fioletowy oznacza wyraz, w którym rzeczywiście piszemy om lub em, a nie nosówkę.
Pod spisem treści jest przycisk „Wyłącz kolory” — przydaje się przy druku i wtedy, gdy kolory rozpraszają.
Powiedz dziecku wprost: „mówimy domp, ale piszemy dąb”. Ta jedna para pokazuje cały problem lepiej niż definicja samogłoski nosowej — i od razu tłumaczy, dlaczego wsłuchiwanie się w wyraz tutaj nie pomaga.
Jeśli w wyrazie pokrewnym w tym samym miejscu pojawia się druga nosówka, mamy pewność, że piszemy ą albo ę, a nie om czy em.
Wymiana działa w obie strony: raz ą zamienia się na ę, raz odwrotnie. Ważne jest samo to, że pojawia się druga nosówka — to dowód, że w wyrazie stoi litera z ogonkiem, a nie połączenie dwóch liter.
Gdy wymiana nie daje nic, przechodzimy do zakończeń — opisuję je w dwóch następnych sekcjach.
To najczęstsze miejsce, w którym trzeba wybrać między ą a ę, i jednocześnie najprostsze do zapamiętania.
| Kto | Zakończenie | Przykłady |
|---|---|---|
| ja (jedna osoba) | ę | piszę, robię, idę, wezmę |
| oni, one (wiele osób) | ą | piszą, robią, idą, wezmą |
Najprostszy sposób sprawdzenia: postaw przed czasownikiem słowo „ja” albo „oni”. „Ja piszę” — ę. „Oni piszą” — ą. Wystarczy wypowiedzieć obie wersje na głos, żeby usłyszeć, która pasuje do zdania.
Ten sam wzór działa w czasie przyszłym: ja wezmę, oni wezmą; ja pójdę, oni pójdą.
Drugi układ, w którym wybór między ą a ę zależy od formy wyrazu, a nie od jego brzmienia.
| Pytanie | Zakończenie | Przykłady |
|---|---|---|
| kogo? co? (widzę…) | ę | widzę mamę, siostrę, książkę, rybę |
| z kim? z czym? (idę z…) | ą | z mamą, z siostrą, z książką, z rybą |
Sposób sprawdzenia jest analogiczny do czasowników: wstaw przed wyraz „widzę” albo „z”. „Widzę mamę” — ę. „Idę z mamą” — ą. Dzieci zapamiętują to najszybciej jako parę zdań o tej samej osobie.
Uwaga: dotyczy to rzeczowników rodzaju żeńskiego. Przy męskich i nijakich zakończenia wyglądają inaczej — „z bratem”, „z oknem” — i tam piszemy em, bo to nie jest nosówka.
Są wyrazy, w których połączenie dwóch liter jest poprawne — i warto wiedzieć, jak je rozpoznać.
Wyrazy zapożyczone z innych języków. To największa grupa: kompot, kompas, konkurs, koncert, temperatura, tendencja, sens, bomba, pensja. W żadnym z nich nie da się przeprowadzić wymiany na drugą nosówkę — i to jest sygnał.
Zakończenia narzędnika rzeczowników męskich i nijakich. Piszemy em: z bratem, z oknem, z psem, przed domem.
Zakończenia liczby mnogiej. Piszemy om: dzieciom, ludziom, kolegom — czyli tam, gdzie odpowiadamy na pytanie „komu? czemu?” w liczbie mnogiej.
Praktyczna podpowiedź: jeśli wyraz brzmi „z obca” i nie da się go wymienić, prawie na pewno piszemy om lub em. Jeśli jest rodzimy i wymiana działa, piszemy ą albo ę.
Nosówki mylą się najczęściej w końcówkach, bo tam różnica w wymowie jest najmniejsza. Karta skupia się właśnie na zakończeniach wyrazów.
Jeśli dziecko myli ą z ę w środku wyrazu, a nie na końcu, warto wrócić do reguł wyżej — karta tego przypadku nie obejmuje.
Przy nosówkach najważniejsze jest oduczenie dziecka polegania na słuchu. Ćwiczenie na pojedynczych wyrazach pokazuje tę różnicę szybciej niż tłumaczenie, bo dziecko samo widzi, jak często ucho podpowiada źle.
W trybie ćwiczeń aplikacja podaje wyraz z luką, a przy pomyłce mówi, co zadecydowało: albo wymiana na drugą nosówkę (dąb → dęby), albo to, że wyraz trzeba zapamiętać — bo przy nosówkach żadna reguła go nie rozstrzyga.
Gdy reguły działają na pojedynczych wyrazach, warto przejść do dyktanda dla klasy 5 lub 6, gdzie ą i ę wracają w zdaniach razem z pozostałymi zasadami.
Wejście od razu: ćwiczenia z nosówkami, dyktando dla klasy 6 albo test ortograficzny z oceną.
Trzy wyrazy, w których słuch podpowiada jedną literę, a poprawna jest inna.
Przykład 1 Dlaczego „dąb” piszemy przez ą, skoro słychać „om”
Uzasadnij pisownię wyrazu dąb.
Odpowiedź: dąb — bo dęby
Ta sama pułapka działa przy wyrazach ząb, gołąb i kąpiel — wszędzie słychać om, a piszemy ą.
Przykład 2 Piszę czy piszą
Wybierz właściwą formę w zdaniu: Ja … list do babci.
Odpowiedź: Ja piszę list do babci.
W tym samym zdaniu z podmiotem „oni” byłoby odwrotnie: „Oni piszą list do babci”.
Przykład 3 Dlaczego „kompot” piszemy przez om
Uzasadnij pisownię wyrazu kompot.
Odpowiedź: kompot — wyraz zapożyczony, piszemy om
Nieudana wymiana nie jest tu przypadkiem — to właśnie ona jest sygnałem, że wyraz nie ma nosówki.
Trzy pomyłki, które przy nosówkach powtarzają się najczęściej.
Zapisywanie tego, co słychać
Skąd się bierze: Przy większości trudności ortograficznych wymowa choć trochę pomaga. Przy nosówkach jest odwrotnie — ą przed b i p brzmi jak om, a ę jak em, więc dziecko, które sumiennie wsłuchuje się w wyraz, dostaje błędną podpowiedź i zapisuje „domb” albo „zemby”.
Jak zrobić dobrze: Powiedz wprost, że tutaj ucho przeszkadza, i zastąp je wymianą. Przy każdym wyrazie z ą lub ę szukajcie wyrazu pokrewnego z drugą nosówką: dąb i dęby, ząb i zęby, ręka i rąk.
Zapisywanie końcowego ę jako e
Skąd się bierze: W mowie potocznej końcowe ę wymawia się słabo albo w ogóle — mówimy „ide” zamiast „idę”, „prosze” zamiast „proszę”. Dziecko zapisuje więc to, co usłyszało, i gubi ogonek na końcu wyrazu, choć w środku wyrazu pisze go poprawnie.
Jak zrobić dobrze: Zwracaj uwagę osobno na końcówki czasowników w pierwszej osobie. Pomaga wypowiedzenie formy starannie, po szkolnemu: „ja pisz-ę”, z wyraźnym ogonkiem. Warto też sprawdzać końcówki na końcu pisania dyktanda.
Dopisywanie ogonka „na wszelki wypadek”
Skąd się bierze: Gdy dziecko usłyszy, że przy nosówkach ucho zawodzi, czasem wyciąga wniosek odwrotny: skoro słychać om, to na pewno trzeba napisać ą. Wtedy powstaje „kąpot” zamiast „kompot” i „kącert” zamiast „koncert”.
Jak zrobić dobrze: Ucz, że wymiana jest dowodem w obie strony. Jeśli się udaje, piszemy nosówkę. Jeśli nie udaje się wcale, to sygnał, że wyraz jest zapożyczony i piszemy om albo em.
Poćwicz ą i ę z Ortusiem
Aplikacja pokazuje wyraz z luką i przy pomyłce przypomina, czy zadecydowała wymiana, czy zakończenie. Osobna kategoria dla nosówek.
Poćwicz ą i ę z OrtusiemWszystko na tej stronie zostaje darmowe. Do ćwiczeń na papierze: gotowe karty pracy, kartkówki i dyktanda z Ortusiem, z kluczem odpowiedzi.
Płatny zestaw · sklep
6 dwustronnych kart pracy o temacie ą i ę dla klas 2–3; kartkówki A i B, klucz oraz darmowa próbka do obejrzenia przed zakupem. Pola do…
7,90 zł
Zobacz w sklepie →
Płatny zestaw · sklep
6 dwustronnych kart pracy o temacie ą i ę dla klas 4–5; kartkówki A i B, klucz oraz darmowa próbka do obejrzenia przed zakupem.
7,90 zł
Zobacz w sklepie →
Płatny zestaw · sklep
Wszystkie 11 zestawów Ortusia dla klas 2–5: 66 dwustronnych kart pracy, kartkówki A/B i klucze. Jeden pakiet PDF do samodzielnego druku.…
59,90 zł
Zobacz w sklepie →Wszystko na tej stronie zostaje darmowe. Gotowe kartkówki i sprawdziany z polskiego PDF z kluczami: grupa A za darmo, pozostałe grupy w sklepie.
Kartkówka PDF · sklep
Kartkówka z języka polskiego dla uczniów klasy 5: końcówki czasowników, rzeczowników i przymiotników, tę i tą.
3,90 zł (grupy B, C, D i E)
Grupa A za darmo, bez logowania →Zobacz w sklepie →
Kartkówka PDF · sklep
Kartkówka z języka polskiego dla uczniów klasy 7: samogłoski nosowe, wymiana głosek w wyrazach pokrewnych, końcówka -ę.
3,90 zł (grupy B, C, D i E)
Grupa A za darmo, bez logowania →Zobacz w sklepie →
Kartkówka PDF · sklep
Kartkówka z języka polskiego dla uczniów klasy 8: wymiana głosek, wyrazy do zapamiętania, samogłoski nosowe.
3,90 zł (grupy B, C, D i E)
Grupa A za darmo, bez logowania →Zobacz w sklepie →Ą piszemy w wyrazach rodzimych, w których da się przeprowadzić wymianę na ę, na przykład dąb i dęby. Om piszemy w wyrazach zapożyczonych, takich jak kompot, kompas czy koncert, oraz w zakończeniach celownika liczby mnogiej: dzieciom, ludziom. Nieudana wymiana jest sygnałem, że piszemy om.
W zakończeniach czasowników w pierwszej osobie liczby pojedynczej — ja piszę, robię, idę — oraz w bierniku rzeczowników żeńskich: widzę mamę, siostrę, książkę. Ę piszemy także wtedy, gdy wymienia się na ą, na przykład ręka i rąk.
W zakończeniach czasowników w trzeciej osobie liczby mnogiej — oni piszą, robią, idą — oraz w narzędniku rzeczowników żeńskich: z mamą, z siostrą, z książką. Ą piszemy też wtedy, gdy wymienia się na ę, jak w parze dąb i dęby.
Bo ą przed literami b i p wymawia się w polszczyźnie jak połączenie o z m. To zjawisko dotyczy wymowy, nie pisowni — zapis pozostaje z ogonkiem. Ta sama zasada działa przy ę: w wyrazie „zęby” słychać „em”, a piszemy ę.
W czasownikach w pierwszej osobie zawsze ę: idę, proszę, piszę, robię. W mowie potocznej ta końcówka bywa wymawiana słabo, przez co łatwo ją zgubić w zapisie, ale w piśmie ogonek jest obowiązkowy i jego brak liczy się jako błąd ortograficzny.
Em piszemy w narzędniku rzeczowników rodzaju męskiego i nijakiego — z bratem, z oknem, przed domem — oraz w wyrazach zapożyczonych, jak temperatura czy tendencja. Ę piszemy w bierniku rzeczowników żeńskich i w pierwszej osobie czasowników.
Mateusz Będkowski
nauczyciel matematyki, autor „Nie każ mu liczyć”
Uczę matematyki od 13 lat, w tym 7 lat w szkole — dziś w dwóch szkołach w Kaliszu. Magister pedagogiki ze specjalnością terapia pedagogiczna, po studiach podyplomowych z matematyki. Rozwiązania na tej stronie liczę sam, krok po kroku, i zapisuję dokładnie tak, jak tłumaczę je uczniowi na kartce.
Ostatnia aktualizacja: 2026-09-07. Tekst redakcji „Nie każ mu liczyć”.
Mateusz Będkowski
nauczyciel matematyki i pedagog
Uczę matematyki od 13 lat, w tym 7 lat w szkole. Magister pedagogiki ze specjalnością terapia pedagogiczna, po studiach podyplomowych z matematyki. Wszystkie materiały na tej stronie przygotowuję sam. Poznaj moje podejście →
Ostatnia aktualizacja: 2026-11-09
30 kart pracy, które uczą dziecko uważnego patrzenia i kończenia tego, co zaczęło. Cały PDF wrzucam za darmo do grupy na Facebooku — bez zapisów.
Odbieram książeczkę w grupie