Strona główna › Liczby i działania › Cyfry rzymskie — zasady zapisu i zamiana

Cyfry rzymskie — zasady zapisu i zamiana

Q: Jakie są cyfry rzymskie?

Jest ich siedem: I (1), V (5), X (10), L (50), C (100), D (500), M (1000). Idą naprzemiennie — raz jedna, raz pięć kolejnej potęgi dziesiątki — i z tego rytmu wynikają wszystkie zasady zapisu.

Q: Jaka jest największa liczba rzymska?

W zapisie klasycznym 3999, czyli MMMCMXCIX. Skoro M wolno powtórzyć najwyżej trzy razy, czterech tysięcy nie ma już czym zapisać. Podstawa programowa szkoły podstawowej wymaga zresztą tylko zakresu do 3000.

Q: Jak zamienić liczbę na rzymską?

Rozbij ją na rzędy i zapisz każdy osobno. Dla 2847: 2000 to MM, 800 to DCCC, 40 to XL, a 7 to VII — razem MMDCCCXLVII. Rozbicie na rzędy samo pilnuje, żeby nie użyć odejmowania tam, gdzie nie wolno.

Q: Jak zapisać 9 i 19 cyframi rzymskimi?

9 to IX (10 − 1), a 19 to XIX (10 + 9). Dziewiątka jest jedynym miejscem, gdzie I stoi przed X; 19 to nie „10 + 10 − 1”, tylko dziesiątka i dziewiątka zapisane osobno. Tak samo 29 to XXIX, 39 to XXXIX, a 49 to XLIX (40 + 9) — nigdy IL.

Q: D — jaka to liczba rzymska?

D to 500. Razem z V (5) i L (50) należy do „piątkowych” znaków, których nie wolno ani powtarzać, ani odejmować: DD czy DM nie istnieją. Za to D łączy się z C: CD to 400, DC to 600, DCC to 700, DCCC to 800. Dziewięćset to już CM (1000 − 100), bez D.

Q: Liczby rzymskie do 50 — które są najtrudniejsze?

Do 50 potrzebujesz tylko czterech znaków: I, V, X i L (50). Najczęstsze potknięcia to 40 i 49: 40 to XL („dziesięć przed pięćdziesiąt”), nie XXXX, a 49 to XLIX (40 + 9), nie IL. Pełną listę od 1 do 100 znajdziesz w tabeli wyżej; konwerter wypisze dowolny inny zakres.

Cyfr rzymskich jest tylko siedem i to cała trudność — reszta to cztery zasady, jak je układać. Dwa pytania wracają przy tym temacie zawsze: dlaczego pisze się IV, a nie IIII, oraz dlaczego w tym systemie nie ma zera. Oba mają dobre odpowiedzi i od nich warto zacząć.

Dział: Liczby i działaniaPoziom: klasy 4–6

Gdy zasady zapisu są już jasne, zostaje wprawa — karty pracy z cyframi rzymskimi do druku dają komplet zadań na zamianę w obie strony.

1Siedem znaków

Cały system opiera się na siedmiu literach. Nie ma ich więcej i nigdy nie było.

znak	wartość	jak zapamiętać
I	$1$	jeden palec
V	$5$	dłoń z rozwartym kciukiem
X	$10$	dwie dłonie, jedna nad drugą
L	$50$	—
C	$100$	od łac. centum — sto
D	$500$	—
M	$1000$	od łac. mille — tysiąc

Warto od razu zauważyć rytm: znaki idą naprzemiennie jeden–pięć–dziesięć–pięćdziesiąt–sto…, czyli na przemian $1$ i $5$ razy kolejna potęga dziesiątki.

Ten rytm nie jest ozdobnikiem — z niego wynika podział na znaki „jedynkowe” ( $\textcolor{#16A06A}{\text{I, X, C, M}}$ ) i „piątkowe” ( $\textcolor{#E0453A}{\text{V, L, D}}$ ). Obie grupy zachowują się inaczej i to jest klucz do wszystkich zasad poniżej.

Popularny sposób zapamiętania kolejności to zdanie, w którym pierwsze litery dają I V X L C D M: „I Viedzą Xtórzy Lubią Czytać Dawne Manuskrypty”. Byle jaka fraza wystarczy — chodzi tylko o kolejność.

2Dodawanie i zasada odejmowania

Domyślnie znaki się dodaje, pisząc je od największego do najmniejszego.

\text{VIII} = 5 + 1 + 1 + 1 = 8 \qquad \text{LXVI} = 50 + 10 + 5 + 1 = 66

Gdyby na tym poprzestać, czwórka byłaby zapisana jako IIII, a dziewiątka jako VIIII. Rzymianie uznali to za zbyt długie i wprowadzili zasadę odejmowania: znak mniejszy postawiony przed większym jest od niego odejmowany.

\text{IV} = 5 - 1 = 4 \qquad \text{IX} = 10 - 1 = 9 \qquad \text{XL} = 50 - 10 = 40

Zasada ma jednak wąskie granice i tu robi się większość błędów. Odejmować wolno tylko w sześciu przypadkach:

znak odejmowany	przed czym	zapis	wartość
I	V lub X	IV, IX	$4$ , $9$
X	L lub C	XL, XC	$40$ , $90$
C	D lub M	CD, CM	$400$ , $900$

Trzy reguły, które zamykają sprawę

Odejmować można tylko znaki „jedynkowe” — I, X, C. Znaki V, L, D nie są odejmowane nigdy, więc VL czy DM nie istnieją.

Odejmować można tylko o jeden rząd w górę — I odejmiemy od V i X, ale już nie od L czy C. Dlatego $99$ to XCIX, a nie IC.

Odejmowany jest zawsze jeden znak, nigdy dwa. Dlatego CM ( $900$ ) jest poprawne, a CCM w znaczeniu $800$ już nie — mimo że obie pary spełniają dwie poprzednie reguły. Tej zasady nie widać w tabeli sześciu par, bo tabela wymienia właśnie pary, a nie trójki.

Stąd bierze się odpowiedź na pierwsze pytanie: IV zamiast IIII, bo ten sam znak wolno powtórzyć najwyżej trzy razy. Cztery jedynki z rzędu łamią tę zasadę, a zasada odejmowania daje krótszy zapis.

Ciekawostka, która myli uczniów: na wielu tarczach zegarowych widnieje jednak IIII. To świadomy wyjątek, stosowany dla symetrii z zapisem VIII po drugiej stronie tarczy — a nie błąd zegarmistrza.

3Dlaczego nie ma zera

To drugie pytanie, które pada zawsze, i odpowiedź mówi coś ważnego o samych systemach liczbowych.

W naszym systemie pozycyjnym znaczenie cyfry zależy od miejsca: w liczbie $305$ trójka znaczy trzysta, a piątka pięć. Żeby zaznaczyć, że dziesiątek nie ma, potrzebny jest znak trzymający puste miejsce — i tym znakiem jest zero.

System rzymski jest addytywny, nie pozycyjny. Wartość liczby to po prostu suma znaków, niezależnie od tego, gdzie stoją. $305$ zapiszemy jako CCCV — trzy setki i piątka.

\text{CCCV} = 100 + 100 + 100 + 5 = 305

Skoro nie ma pozycji, nie ma też pustego miejsca do zaznaczenia. Zero jest w takim systemie po prostu niepotrzebne — „brak dziesiątek” wyraża się tym, że nie pisze się żadnego X.

Nie da się też w tym systemie zapisać liczb ujemnych ani ułamków w dzisiejszym sensie. To nie jest wada zapisu, tylko konsekwencja tego, do czego służył: do liczenia rzeczy, a nie do rachunków.

Dlatego zresztą Rzymianie liczyli na liczydle, a nie na papierze. Spróbuj wykonać pisemnie mnożenie MCMXCIV razy XLII — zobaczysz, dlaczego system pozycyjny wyparł ten zapis w rachunkach.

4Jak zamieniać w obie strony

Obie zamiany mają prosty przepis i obie warto robić tak samo — od największych wartości.

Z rzymskiej na dziesiętną. Idź od lewej i porównuj każdy znak z następnym:

jeśli następny znak jest większy — odejmij bieżący,
w przeciwnym razie — dodaj go,
zsumuj wszystko.

Z dziesiętnej na rzymską. Rozbij liczbę na tysiące, setki, dziesiątki i jedności, a każdą część zapisz osobno:

2847 = \textcolor{#16A06A}{2000} + \textcolor{#E0453A}{800} + \textcolor{#2F80D8}{40} + \textcolor{#8B5CF6}{7} = \textcolor{#16A06A}{\text{MM}}\,\textcolor{#E0453A}{\text{DCCC}}\,\textcolor{#2F80D8}{\text{XL}}\,\textcolor{#8B5CF6}{\text{VII}}

Rozbicie na rzędy jest tu ważniejsze, niż się wydaje — bez niego łatwo pomylić $40$ z $60$ albo zgubić setki. Każdy rząd zapisuje się niezależnie od pozostałych.

Gdzie kończy się ten zapis

Podstawa programowa wymaga zapisu w zakresie do 3000 — i to jest wymaganie, nie sugestia.

Klasyczny system kończy się zresztą niewiele dalej, na 3999, czyli MMMCMXCIX. Skoro M wolno powtórzyć najwyżej trzy razy, czterech tysięcy nie ma już czym zapisać.

Większe liczby zapisywano później kreską nad znakiem, oznaczającą mnożenie przez tysiąc — ale to już nie należy do materiału szkolnego.

Cyfry rzymskie wciąż są w użyciu tam, gdzie liczba ma porządkować, a nie służyć do rachunków: wieki (XXI wiek), rozdziały i tomy, imiona władców (Jan III Sobieski), tarcze zegarów, a także numery działów w dokumentach. Sama podstawa programowa numeruje swoje działy właśnie tak — w obowiązującym brzmieniu wymagania z matematyki dla szkoły podstawowej mają działy I–XV (ostatni to XV. Symetrie), a dla liceum I–XIII (ostatni to XIII. Optymalizacja i rachunek różniczkowy). Warto przy tym wiedzieć, że numeracja rzymska nie jest tu wieczna: nowe rozporządzenie z 11 marca 2026 r., które wchodzi stopniowo od roku szkolnego 2026/2027, porządkuje wymagania szkoły podstawowej już cyframi arabskimi, w pięciu działach.

Konwerter niżej robi to samo, co przepis wyżej, i pokazuje każdy krok: liczbę rozbija na rzędy i zapisuje każdy rząd osobno, a zapis rzymski dzieli na grupy i sumuje. Gdy wpiszesz zapis niepoprawny (IIII, VX, IC), nie zgadnie „co autor miał na myśli”, tylko powie, która z zasad z §2 została złamana. Trzeci tryb wypisuje tabelę dowolnego zakresu.

Konwerter cyfr rzymskich — liczba na rzymską i rzymska na liczbę, krok po kroku

Tabela cyfr rzymskich 1–100

Liczby rzymskie od 1 do 100 w jednym miejscu — do sprawdzenia wyniku i do nauki na pamięć pierwszej dziesiątki. Czytaj kolumnami: pierwsza to liczby rzymskie do 20, dwie pierwsze to liczby do 40, a cała tabela do 100 (C). Zwróć uwagę, jak powtarza się wzorzec jedności: 9 to IX, 19 to XIX, 29 to XXIX, a 99 to XCIX — $90 + 9$ , nie „sto minus jeden”.

liczba	rzymska	liczba	rzymska	liczba	rzymska	liczba	rzymska	liczba	rzymska
1	I	21	XXI	41	XLI	61	LXI	81	LXXXI
2	II	22	XXII	42	XLII	62	LXII	82	LXXXII
3	III	23	XXIII	43	XLIII	63	LXIII	83	LXXXIII
4	IV	24	XXIV	44	XLIV	64	LXIV	84	LXXXIV
5	V	25	XXV	45	XLV	65	LXV	85	LXXXV
6	VI	26	XXVI	46	XLVI	66	LXVI	86	LXXXVI
7	VII	27	XXVII	47	XLVII	67	LXVII	87	LXXXVII
8	VIII	28	XXVIII	48	XLVIII	68	LXVIII	88	LXXXVIII
9	IX	29	XXIX	49	XLIX	69	LXIX	89	LXXXIX
10	X	30	XXX	50	L	70	LXX	90	XC
11	XI	31	XXXI	51	LI	71	LXXI	91	XCI
12	XII	32	XXXII	52	LII	72	LXXII	92	XCII
13	XIII	33	XXXIII	53	LIII	73	LXXIII	93	XCIII
14	XIV	34	XXXIV	54	LIV	74	LXXIV	94	XCIV
15	XV	35	XXXV	55	LV	75	LXXV	95	XCV
16	XVI	36	XXXVI	56	LVI	76	LXXVI	96	XCVI
17	XVII	37	XXXVII	57	LVII	77	LXXVII	97	XCVII
18	XVIII	38	XXXVIII	58	LVIII	78	LXXVIII	98	XCVIII
19	XIX	39	XXXIX	59	LIX	79	LXXIX	99	XCIX
20	XX	40	XL	60	LX	80	LXXX	100	C

Setki, tysiące i lata

Sto po rzymsku to C, pięćset to D, tysiąc to M. Sześćset to DC ( $500 + 100$ ), a dziewięćset to CM ( $1000 - 100$ ) — setki zachowują się dokładnie jak jedności, tylko o dwa rzędy wyżej. W standardowym zapisie największa liczba to 3999 (MMMCMXCIX), bo M wolno powtórzyć najwyżej trzy razy; większe liczby Rzymianie oznaczali kreską nad znakiem (mnożenie przez tysiąc), ale w szkole ten zapis się nie pojawia. Lata zapisuje się tak samo jak każdą inną liczbę — rozbijając na rzędy.

liczba	rzymska
100	C
200	CC
300	CCC
400	CD
500	D
600	DC
700	DCC
800	DCCC
900	CM
1000	M

liczba	rzymska
1000	M
2000	MM
3000	MMM
3999	MMMCMXCIX

liczba	rzymska
1410	MCDX
1791	MDCCXCI
1918	MCMXVIII
1994	MCMXCIV
2000	MM
2026	MMXXVI
2027	MMXXVII

5Przykłady krok po kroku

Trzy przykłady: zamiana w jedną stronę, w drugą i rozpoznawanie zapisów błędnych.

Przykład 1 Z rzymskiej na dziesiętną

Jaką liczbę zapisano jako MCMXCIV?

Dzielę zapis na grupy, patrząc, gdzie znak mniejszy stoi przed większym: M | CM | XC | IV.
M to $1000$ — stoi samo, więc dodaję.
CM: C ( $100$ ) przed M ( $1000$ ), więc odejmuję: $1000 - 100 = 900$ .
XC: X ( $10$ ) przed C ( $100$ ), więc $100 - 10 = 90$ .
IV: I ( $1$ ) przed V ( $5$ ), więc $5 - 1 = 4$ .
Sumuję: $1000 + 900 + 90 + 4 = 1994$ .
Kontrola: zapis ma cztery grupy odpowiadające tysiącom, setkom, dziesiątkom i jednościom — i każda mieści się w swoim rzędzie ✓

Odpowiedź: $1994$

Podział na grupy przed liczeniem jest tu wart każdej sekundy. Czytanie znak po znaku bez sprawdzania sąsiada daje $1000 + 100 + 1000 + \ldots$ i wynik zupełnie z innej bajki.

Przykład 2 Z dziesiętnej na rzymską

Zapisz liczbę $2847$ cyframi rzymskimi.

Rozbijam na rzędy: $2847 = 2000 + 800 + 40 + 7$ .
Tysiące: $2000$ to dwa razy M, czyli MM.
Setki: $800 = 500 + 300$ , czyli D i trzy razy C — DCCC.
Dziesiątki: $40$ to przypadek z zasady odejmowania: XL.
Jedności: $7 = 5 + 2$ , czyli VII.
Sklejam po kolei: MMDCCCXLVII.
Kontrola — czytam z powrotem: $1000+1000+500+100+100+100+(50-10)+5+1+1 = 2847$ ✓
Kontrola zasad: żaden znak nie powtarza się więcej niż trzy razy, a odejmowanie użyte tylko w dozwolonej parze XL ✓

Odpowiedź: $2847 =$ MMDCCCXLVII

Osiemset to miejsce, w którym najczęściej pada błąd — kusi, żeby napisać CCM „przez odejmowanie”, czyli $1000 - 200$ . Powód, dla którego tak nie wolno, jest inny niż przy IL czy IC: odejmowany jest zawsze jeden jedyny znak, nigdy dwa. Sama para CM jest przecież poprawna i znaczy $900$ — dopiero drugie C przed M łamie zasadę. Osiemset trzeba więc złożyć dodawaniem: $500 + 100 + 100 + 100$ , czyli DCCC.

Przykład 3 Rozpoznawanie błędnych zapisów

Które z zapisów są błędne i jak wygląda poprawny: IL, VL, IC, IIII?

IL — I miałoby być odjęte od L, czyli o dwa stopnie w górę. Niedozwolone. Poprawnie $49 = 40 + 9 =$ XLIX.
VL — V jest znakiem „piątkowym”, a takich nie odejmujemy nigdy. Poprawnie $45 = 40 + 5 =$ XLV.
IC — znowu odejmowanie o dwa stopnie. Poprawnie $99 = 90 + 9 =$ XCIX.
IIII — cztery takie same znaki z rzędu, a wolno najwyżej trzy. Poprawnie $4 =$ IV.
Kontrola XLIX: $(50-10) + (10-1) = 40 + 9 = 49$ ✓
Kontrola XCIX: $(100-10) + (10-1) = 90 + 9 = 99$ ✓

Odpowiedź: Wszystkie cztery są błędne: XLIX, XLV, XCIX, IV.

Zwróć uwagę, że każdy z tych błędnych zapisów jest krótszy od poprawnego — i to jest pułapka. System rzymski nie premiuje krótkości; ma sztywne zasady, które trzeba sprawdzić po kolei.

6Najczęstsze błędy

Cztery błędy — wszystkie sprowadzają się do zbyt swobodnego użycia zasady odejmowania.

Odejmowanie o więcej niż jeden stopień

Skąd się bierze: Uczeń widzi, że $99$ to „sto bez jednego”, i pisze IC. Zasada odejmowania pozwala jednak tylko na sześć konkretnych par — I przed V i X, X przed L i C, C przed D i M. IC nie jest jedną z nich.

Jak zrobić dobrze: Rozbij liczbę na rzędy, zanim zaczniesz pisać: $99 = 90 + 9$ , czyli XC i IX, razem XCIX. Rozbicie na rzędy samo pilnuje tej zasady.

Odejmowanie znaków V, L, D

Skąd się bierze: Powstają zapisy typu VL ( $45$ ) czy DM ( $500$ ). Znaki „piątkowe” nie są odejmowane nigdy — w systemie występują pojedynczo i tylko jako składnik dodawany.

Jak zrobić dobrze: Zapamiętaj krótko: odejmujemy tylko I, X i C. Jeśli w zapisie znak V, L albo D stoi przed większym, zapis jest błędny.

Powtórzenie znaku więcej niż trzy razy

Skąd się bierze: Stąd biorą się IIII zamiast IV czy XXXX zamiast XL. Zasada mówi wprost: I, X, C i M wolno powtórzyć najwyżej trzy razy, a V, L i D nie powtarzają się wcale.

Jak zrobić dobrze: Gdy wychodzi czwarte powtórzenie, sięgnij po zasadę odejmowania. Wyjątkiem są tarcze zegarów, gdzie IIII bywa używane celowo — ale w zadaniu szkolnym to błąd.

Czytanie znak po znaku bez patrzenia na sąsiada

Skąd się bierze: Przy MCMXCIV uczeń dodaje wszystko po kolei i dostaje $1000 + 100 + 1000 + 10 + 100 + 1 + 5$ zamiast $1994$ . Zapis wygląda na sumę, a w rzeczywistości zawiera trzy pary odejmowania.

Jak zrobić dobrze: Zanim policzysz, podziel zapis na grupy: sprawdź, czy któryś znak jest mniejszy od następnego, i takie pary od razu połącz. Dopiero potem sumuj.

7Pytania i odpowiedzi

Jakie są cyfry rzymskie?

Jest ich siedem: I ( $1$ ), V ( $5$ ), X ( $10$ ), L ( $50$ ), C ( $100$ ), D ( $500$ ), M ( $1000$ ). Idą naprzemiennie — raz jedna, raz pięć kolejnej potęgi dziesiątki — i z tego rytmu wynikają wszystkie zasady zapisu.

Dlaczego pisze się IV, a nie IIII?

Bo ten sam znak wolno powtórzyć najwyżej trzy razy. Cztery jedynki łamią tę zasadę, więc korzysta się z zasady odejmowania: I przed V oznacza $5 - 1 = 4$ . Na tarczach zegarów IIII bywa jednak używane celowo, dla symetrii z VIII.

Dlaczego w cyfrach rzymskich nie ma zera?

Bo to system addytywny, a nie pozycyjny — wartość liczby to suma znaków, niezależnie od ich miejsca. Zero jest potrzebne tylko tam, gdzie trzeba zaznaczyć puste miejsce w rzędzie, jak w naszym $305$ . U Rzymian brak dziesiątek wyraża się po prostu nienapisaniem żadnego X.

Których znaków nie wolno odejmować?

V, L i D — czyli wszystkich „piątkowych”. Odejmować wolno tylko I, X i C, i to jedynie o jeden stopień w górę: I przed V lub X, X przed L lub C, C przed D lub M. Razem daje to sześć dozwolonych par.

Jaka jest największa liczba rzymska?

W zapisie klasycznym $3999$ , czyli MMMCMXCIX. Skoro M wolno powtórzyć najwyżej trzy razy, czterech tysięcy nie ma już czym zapisać. Podstawa programowa szkoły podstawowej wymaga zresztą tylko zakresu do $3000$ .

Jak zamienić liczbę na rzymską?

Rozbij ją na rzędy i zapisz każdy osobno. Dla $2847$ : $2000$ to MM, $800$ to DCCC, $40$ to XL, a $7$ to VII — razem MMDCCCXLVII. Rozbicie na rzędy samo pilnuje, żeby nie użyć odejmowania tam, gdzie nie wolno.

Jak zapisać 9 i 19 cyframi rzymskimi?

9 to IX ( $10 - 1$ ), a 19 to XIX ( $10 + 9$ ). Dziewiątka jest jedynym miejscem, gdzie I stoi przed X; 19 to nie „XIX = 10 + 10 − 1”, tylko dziesiątka i dziewiątka zapisane osobno. Tak samo 29 to XXIX, 39 to XXXIX, a 49 to XLIX ( $40 + 9$ ) — nigdy IL.

D — jaka to liczba rzymska?

D to $500$ . Razem z V ( $5$ ) i L ( $50$ ) należy do „piątkowych” znaków, których nie wolno ani powtarzać, ani odejmować: DD czy DM nie istnieją. Za to D łączy się z C: CD to $400$ , DC to $600$ , DCC to $700$ , DCCC to $800$ . Dziewięćset to już CM ( $1000 - 100$ ), bez D.

Liczby rzymskie do 10 — jak je zapamiętać?

I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII, IX, X. Wystarczy pamiętać trzy rzeczy: do trójki dokładasz kreski, czwórka i dziewiątka to „jeden przed” (IV, IX), a od piątki do ósemki dokładasz kreski za V. Ten sam wzorzec działa dla dziesiątek (X, XX, XXX, XL, L, LX, LXX, LXXX, XC) i setek (C, CC, CCC, CD, D, DC, DCC, DCCC, CM) — dlatego kto zna pierwszą dziesiątkę, zna cały system.

Liczby rzymskie do 50 — które są najtrudniejsze?

Do 50 potrzebujesz tylko czterech znaków: I, V, X i L ( $50$ ). Najczęstsze potknięcia to 40 i 49: 40 to XL („dziesięć przed pięćdziesiąt”), nie XXXX, a 49 to XLIX ( $40 + 9$ ), nie IL. Pełną listę od 1 do 100 znajdziesz w tabeli wyżej; konwerter wypisze dowolny inny zakres.

Czytaj dalej

Liczby i działaniaPozostałe tematy z tego działu Liczby całkowiteLiczby ujemne i zero — czego system rzymski nie zapisze Kolejność działańRachunki, do których potrzebny jest zapis pozycyjny Dzielenie pisemneMetoda niemożliwa do wykonania na cyfrach rzymskich

Mateusz Będkowski

nauczyciel matematyki, autor „Nie każ mu liczyć”

Uczę matematyki od 13 lat, w tym 7 lat w szkole — dziś w dwóch szkołach w Kaliszu. Magister pedagogiki ze specjalnością terapia pedagogiczna, po studiach podyplomowych z matematyki. Rozwiązania na tej stronie liczę sam, krok po kroku, i zapisuję dokładnie tak, jak tłumaczę je uczniowi na kartce.

Ostatnia aktualizacja: 2026-09-28. Tekst redakcji „Nie każ mu liczyć”.