Losy młodzieży polskiej pod zaborami.
Omówienie z Ivanną
Dziesięcioletni chłopiec nie może unieść łańcucha. Urzędnik bierze kajdany do ręki, waży je i mówi: zgadza się, przepisowe dziesięć funtów. Zapamiętaj tę scenę. Mówi o zaborach więcej niż połowa dat z podręcznika.
Pytanie dwudzieste pierwsze z listy CKE: „Losy młodzieży polskiej pod zaborami”. Lektura: „Dziady” część trzecia, kontekst: „Syzyfowe prace”. Moja teza: władza uderza w młodych, żeby zdusić wolnościowe myślenie. A oni odpowiadają solidarnością i walczą o to, żeby pamięć o nich przetrwała.
Scena więzienna. Młodzi ludzie zamknięci w klasztorze bazylianów w Wilnie. Nie wiedzą, jak długo posiedzą. Żegota pyta, za co mogą ich skazać. Tomasz tłumaczy: śledztwo jest tajne, oskarżonym nie mówią nawet, z jakiej winy mają się bronić. A senator Nowosilcow? Potrzebuje sprawy, żeby odzyskać łaskę cara. Więc z towarzystwa studentów robi groźny spisek. Kariera musi się zgadzać. To nie pomyłka w papierach. To system, w którym urzędnik buduje karierę na cudzej krzywdzie, a niewinność nikogo nie chroni.
Tomasz proponuje, żeby starsi wzięli winę na siebie i ocalili młodszych. Wie, że może za to zapłacić wolnością. W celi, w strachu i niepewności, wybiera odpowiedzialność za innych. Mickiewicz nie robi z cierpienia dekoracji. Pokazuje, ile kosztuje solidarność.
Potem Jan Sobolewski opowiada o wywózce na Sybir. Wśród skazańców chłopiec, który ma dziesięć lat. Łańcuch rani mu nogę, jest za ciężki. Policmajster ogląda kajdany i stwierdza, że ważą przepisowe dziesięć funtów. Przemoc chowa się za językiem procedury. W rejestrze wszystko się zgadza. Tylko dziecko nie ma siły iść.
W tej samej relacji Janczewski. Wyniszczony, stoi w kibitce i trzy razy woła: „Jeszcze Polska nie zginęła”. Cierpi dalej — ale nie pozwala, żeby wywózka była ostatnim słowem o nim i o jego wspólnocie.
Trzy odpowiedzi młodych: Tomasz chce ocalić towarzyszy, Sobolewski zapamiętuje i przekazuje ich los, Janczewski daje publiczny znak oporu. Nie są nadludźmi bez strachu. I właśnie dlatego ich wybory ważą — represja jest prawdziwa.
Kontekst: „Syzyfowe prace”. Tu zaborca nie potrzebuje kibitki. Wystarczy mu szkoła i rusyfikacja: polski język i historia mają zniknąć z głów uczniów. Plan prawie się udaje… dopóki Bernard Zygier nie wyrecytuje na lekcji „Reduty Ordona”. Marcin Borowicz słucha poruszony — literatura budzi w nim to, co szkoła usypiała latami.
Inna epoka, inna metoda: w „Dziadach” więzienie i kibitka, u Żeromskiego codzienny nacisk w klasie. Stawka ta sama — pamięć i tożsamość młodych. I w obu przypadkach ratuje je słowo: świadectwo Sobolewskiego, okrzyk Janczewskiego, wiersz Zygiera.
Schemat na egzamin: teza, scena więzienna, relacja Sobolewskiego, kontekst szkoły u Żeromskiego. Nie wyliczaj nazwisk. Przy każdej scenie powiedz, czego dowodzi o losie młodzieży i jaką postawę wybierają bohaterowie.
Gotowe pierwsze zdanie na egzamin: „Trzecia część «Dziadów» pokazuje, że zaborca uderza w młodzież, by zdusić wolnościowe myślenie, a młodzi odpowiadają solidarnością i walką o pamięć.”
I zdanie na zakończenie, po kontekście: „Zarówno w więzieniu u Mickiewicza, jak i w szkole u Żeromskiego to słowo — świadectwo, okrzyk, wiersz — ocala tożsamość młodych.”
Zaborca może zważyć łańcuch. Nie może zdecydować, jak zapamiętamy tego, kto go nosił.
Sprawdź się
Najpierw odpowiedz sam(a), potem kliknij „psst… sprawdź”.
1. Postaw tezę
Dlaczego zaborca zwraca się przeciw młodym ludziom i jakie odpowiedzi na represje pokazuje Mickiewicz?
Sprawdź kierunek odpowiedzi
Młodzi mogą przekazać ideę wolności i polską pamięć następnemu pokoleniu, dlatego władza próbuje ich zastraszyć i odizolować. Bohaterowie odpowiadają solidarnością, świadectwem i publicznym znakiem oporu.
2. Wyjaśnij mechanizm śledztwa
Co Tomasz mówi Żegocie o postępowaniu i roli Nowosilcowa?
Sprawdź kierunek odpowiedzi
Śledztwo i sąd odbywają się tajnie, a oskarżonym nie wyjaśnia się zarzutów. Tomasz uważa, że Nowosilcow chce rozdmuchać sprawę młodzieżowych towarzystw, by odzyskać łaskę cara. Niewinność nie wystarcza więc do obrony.
3. Oceń decyzję Tomasza
Dlaczego proponuje, by starsi wzięli na siebie winę? Co ten gest mówi o młodych więźniach?
Sprawdź kierunek odpowiedzi
Chce ocalić młodszych i bardziej potrzebnych wspólnocie towarzyszy. Podejmuje ryzyko cierpienia i zesłania, więc solidarność ma u niego konkretną cenę.
4. Przeanalizuj obraz wywózki
Co ujawnia scena z dziesięcioletnim chłopcem i „przepisową” wagą łańcucha?
Sprawdź kierunek odpowiedzi
Łańcuch rani nogę i przerasta siły dziecka. Policmajster sprawdza tylko, czy waży wymagane dziesięć funtów. Biurokratyczna procedura przesłania człowieczeństwo i skalę przemocy.
5. Połącz postacie z argumentami
Jakie trzy różne formy odpowiedzi na represję reprezentują Tomasz, Sobolewski i Janczewski?
Sprawdź kierunek odpowiedzi
Tomasz — gotowość do poświęcenia dla młodszych. Sobolewski — zapamiętanie i przekazanie świadectwa o wywożonych. Janczewski — publiczne podtrzymanie nadziei okrzykiem „Jeszcze Polska nie zginęła”.
6. Dodaj kontekst
Co robi Bernard Zygier w Syzyfowych pracach? Porównaj metodę nacisku ze światem Dziadów.
Sprawdź kierunek odpowiedzi
Zygier recytuje Redutę Ordona Mickiewicza na lekcji, co porusza Marcina Borowicza. U Żeromskiego zagrożeniem jest długotrwała rusyfikacja szkolna; u Mickiewicza — aresztowania, tajne śledztwo i wywózki. W obu tekstach język oraz pamięć pomagają bronić tożsamości.
Powiedz odpowiedź bez podglądania
Plan: teza → tajne śledztwo → decyzja Tomasza → relacja Sobolewskiego i Janczewski → rusyfikacja szkolna u Żeromskiego → wniosek.
- Przy każdej scenie powiedz, co dowodzi o losie młodzieży.
- Nie przedstawiaj cierpienia jako automatycznego źródła bohaterstwa.
- Wyraźnie odróżnij mechanizmy przemocy w obu utworach.
Źródła: oficjalna lista CKE 2026–2028, tekst Dziadów III, tekst Syzyfowych prac. To jedna możliwa teza i jeden z trafnych kontekstów.