Boli go głowa. Ledwo chodzi. Wczoraj wypił za dużo.
Rozwiązanie? Jeszcze trochę alkoholu. Witaj w świecie „Pijaństwa” Krasickiego.
Pytanie osiemnaste z listy jawnej CKE brzmi: „Wady ludzkie w krzywym zwierciadle satyry”. Omawiam je na podstawie wybranej satyry Ignacego Krasickiego, „Pijaństwa”, oraz kontekstu. Teza: poeta wyolbrzymia codzienne wymówki, by pokazać pijaństwo, brak umiaru i obłudę. Śmiech ma nas doprowadzić do niewygodnego pytania: czy sami nie umiemy równie zręcznie usprawiedliwiać własnych przyzwyczajeń?
Utwór jest rozmową. Jeden z mężczyzn skarży się na ból głowy po uczcie. Zamiast wyciągnąć wniosek, opowiada, jak następnego dnia znów sięgał po trunek. Najpierw w imieniny żony wypadało świętować. Potem kieliszek miał pomóc na dolegliwości. Kiedy przychodzą goście, rzekomo nie wypada nie poczęstować. Do obiadu wino ma wspomóc trawienie.
Każdy powód jest mały. Razem tworzą imponujący system. Bohater niemal nigdy nie mówi: „Chcę pić”. Zawsze mówi: „Muszę”, „wypada”, „to dla zdrowia”. I właśnie tu działa satyra.
Krasicki buduje kontrast między deklaracją a czynem. Pan Jędrzej chwali trzeźwość, a przy stole butelka znika. Goście wygłaszają wielkie przemowy o ojczyźnie, kopalniach w Olkuszu, Inflantach i naprawie państwa. Brzmią jak mężowie stanu. Ale w miarę opróżniania kolejnych butelek rozmowa zamienia się w kłótnię, a narrator dostaje butelką w głowę.
Reformy państwa? Oczywiście. Byle nikt nie poprosił o trzeźwy plan na jutro.
To nie jest tylko dowcip o jednym człowieku. Mamy wyolbrzymioną scenę towarzyską, w której wielu uczestników wspólnie podtrzymuje złudzenie. Satyra atakuje obyczaj, nie wymieniając z nazwiska konkretnego sąsiada. Rozmowa, ironia i rosnąca liczba butelek pozwalają zobaczyć, jak rozsądek ustępuje pozorom.
Drugi rozmówca tłumaczy potem, że pijaństwo przynosi chorobę, awantury, utratę rozumu i zdrowia. Przeciwstawia mu umiar oraz życie, w którym człowiek może pracować i sensownie gospodarować. Przez chwilę wydaje się, że moralna lekcja dotarła do winowajcy.
A w ostatnim zdaniu ten żegna przyjaciela i idzie… napić się wódki.
Ten finał jest ostrzejszy niż sam wykład o trzeźwości. Bohater słyszy prawdę, nawet sam narzeka na skutki picia, a jednak powtarza zachowanie. Krzywe zwierciadło uwydatnia rozjazd między wiedzą, słowami i czynem.
Jako kontekst weź „Moralność pani Dulskiej” Zapolskiej. Dulska głośno dba o przyzwoitość, lecz ważniejszy jest dla niej pozór niż krzywda Hanki, służącej związanej ze Zbyszkiem. Przymyka oko na romans syna, dopóki można go ukryć. Kiedy pojawia się ciąża, chce przede wszystkim uniknąć skandalu. U Krasickiego deklaruje się trzeźwość i troskę o kraj, a robi coś przeciwnego. U Zapolskiej deklaruje się moralność, a działa według zasady ukrywania niewygodnej prawdy.
Na maturze najpierw nazwij wady. Potem pokaż środki: serię wymówek, kontrast mowy i czynu, narastającą przesadę oraz zaskakującą puentę. Nie kończ na ogólniku, że „autor wyśmiewa pijaństwo”. Wyjaśnij, dlaczego forma satyry pozwala obnażyć również obłudę. Na końcu porównaj mechanizm z Dulską.
Najzabawniejsza wymówka bywa ta, w którą najbardziej chcemy uwierzyć.
Najpierw odpowiedz sam(a), potem kliknij „psst… sprawdź”.
Jakie wady Krasicki pokazuje oprócz samego nadmiernego picia?
Brak umiaru, szukanie wymówek, obłudę i pustą gadaninę o sprawach publicznych. Satyra ośmiesza te zachowania, by skłonić do samokrytyki.
Jak bohater uzasadnia kolejne sięganie po alkohol?
Najpierw pije w imieniny żony. Następnego dnia trunek ma mu pomóc na dolegliwości. Gdy przychodzą goście, powołuje się na gościnność, a przy obiedzie na trawienie. Każdy powód brzmi drobno, ale razem tworzą mechanizm usprawiedliwiania nawyku.
Co mówi pan Jędrzej, a co robią uczestnicy uczty?
Jędrzej chwali trzeźwość, a przy stole znika jedna butelka po drugiej. Właśnie sprzeczność deklaracji z zachowaniem buduje ironię.
Dlaczego rozmowy o Olkuszu, Inflantach i naprawie państwa brzmią w satyrze śmiesznie?
Goście mówią jak mężowie stanu i wyobrażają sobie wielkie reformy, lecz coraz więcej piją. Rozmowa kończy się kłótnią i uderzeniem butelką. Duma ze słów kontrastuje z brakiem rozsądnego działania.
Co robi bohater po wysłuchaniu pouczenia o skutkach pijaństwa?
Zapowiada, że idzie napić się wódki. Wie, jakie szkody przynosi nawyk, a mimo to go powtarza. Zaskakujący finał silniej demaskuje wadę niż samo moralizowanie.
Co łączy bohaterów Krasickiego z panią Dulską, choć ich wady nie są identyczne?
Rozbieżność między deklaracją a czynem. U Krasickiego chwali się trzeźwość i troskę o kraj, a pije i kłóci. Dulska głosi moralność, lecz toleruje romans syna z Hanką, dopóki można go ukryć, i obawia się przede wszystkim skandalu. W obu utworach komizm odsłania obłudę.
Plan: teza → wymówki → Jędrzej i butelki → rozmowy o kraju → kłótnia → pouczenie i puenta → Dulska → wniosek o satyrze.
Źródła: oficjalna lista CKE 2026–2028, tekst Pijaństwa, tekst Moralności pani Dulskiej. To jedna możliwa teza i jeden z trafnych kontekstów.